Shloka 70
Śaraṇāgatapālana—Prastāvanā
Protection of the Refuge-Seeker: Opening of the Kapota Narrative
“जिसके पार न उतर सके, उस नदीको तैरनेका साहस न करे। जिसको शत्रु पुनः बलपूर्वक वापस ले सके ऐसे धनका अपहरण ही न करे। ऐसे वृक्ष या शत्रुको खोदने या नष्ट करनेकी चेष्टा न करे जिसकी जड़को उखाड़ फेंकना सम्भव न हो सके तथा उस वीरपर आघात न करे, जिसका मस्तक काटकर धरतीपर गिरा न सके ।।
yasya pāraṁ na tarituṁ śakyaṁ tāṁ nadīṁ tarituṁ sāhasaṁ na kuryāt | yaṁ śatruḥ punar balāt pratyānayituṁ śaknoti tādṛśasya dhanasya apaharaṇaṁ na kuryāt | yasya mūlaṁ samūlam uddhartum aśakyaṁ tādṛśaṁ vṛkṣaṁ (vā śatruṁ) khanitvā nāśayituṁ ceṣṭāṁ na kuryāt | yaṁ vīraṁ śiraś chettvā bhūmau pātayituṁ na śaknoti tasmin na prahāraṁ kuryāt || iti idam uktaṁ vṛjinābhi-saṁhitaṁ na ca etad evaṁ puruṣaḥ samācaret | para-prayukte na kathaṁ vibhāvayet—tato mayoktaṁ bhavato hitārthinā ||
భీష్ముడు పలికెను— దాటలేని నదిని ఈదే సాహసం చేయకూడదు. శత్రువు బలవంతంగా మళ్లీ లాక్కోగల ధనాన్ని అపహరించకూడదు. వేరును పీకివేయడం సాధ్యం కాని చెట్టునైనా, శత్రువునైనా తవ్వి నాశనం చేయాలని ప్రయత్నించకూడదు; అలాగే తల నరికించి నేలకూల్చలేని వీరునిపై దాడి చేయకూడదు. శత్రువుపట్ల పాపమయమైన ప్రవర్తనను సూచించే ఈ ఉపదేశాన్ని సామర్థ్యవంతుడు సమృద్ధి కాలంలో ఎప్పటికీ ఆచరించకూడదు. కానీ శత్రువు ఇలాంటి పద్ధతుల ద్వారానే నీపై విపత్తును తెచ్చిపెడితే, ప్రతికారార్థం అదే ఉపాయాలను వినియోగించాలనే ఆలోచన ఎందుకు చేయకూడదు? నీ హితాన్ని కోరే నేను అందుకే ఇవన్నీ చెప్పాను.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Do not begin actions you cannot carry through to a decisive end—whether crossing a danger, seizing wealth, uprooting a threat, or striking a powerful foe. Such harsh, even sinful tactics are not to be used in normal, prosperous times; but if an enemy initiates such methods and creates peril, one may consider the same measures as defensive counteraction.
In the Shanti Parva’s instruction on governance and conduct, Bhishma addresses the listener with strategic-ethical counsel: he lists examples of ill-judged aggression and then clarifies that he is not endorsing wrongdoing as a default, but explaining retaliatory options when an adversary has already adopted unscrupulous tactics.