Shloka 82
आपद्धर्मनिर्णयः — विश्वामित्र-श्वपचसंवादः
Apaddharma Determination: Dialogue of Viśvāmitra and the Śvapaca
प्रत्युपकुर्वन् बह्मपि न भाति पूर्वोपकारिणा तुल्य: । एक: करोति हि कृते निष्कारणमेव कुरुतेडन्य:,“कोई किसीके उपकारका कितना ही अधिक बदला क्यों न चुका दे; वह प्रथम उपकार करनेवालेके समान नहीं शोभा पाता है; क्योंकि एक तो किसीके उपकार करनेपर बदलेमें उसका उपकार करता है; परंतु दूसरेने बिना किसी कारणके ही उसकी भलाई की है!
pratyupakurvan bahum api na bhāti pūrvopakāriṇā tulyāḥ | ekaḥ karoti hi kṛte niṣkāraṇam eva karoty anyaḥ ||
భీష్ముడు పలికెను—ఎవరైనా చేసిన ఉపకారానికి ఎన్నెన్ని రెట్లు ప్రతిఫలం ఇచ్చినా, మొదట ఉపకారం చేసినవాడితో సమానంగా అతడు ప్రకాశించడు. ఎందుకంటే ఒకడు చేసినదానికి ప్రతిగా ఉపకారం చేస్తాడు; మరొకడు ఏ కారణమూ లేకుండానే—స్వేచ్ఛగా—మంచి చేస్తాడు.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Repaying a favor is good, but the moral excellence of the first benefactor is higher, because the original act of help is done freely and without compulsion, whereas repayment is motivated by an existing obligation.
In the Shanti Parva’s instruction on dharma and right conduct, Bhishma teaches Yudhishthira about the hierarchy of virtues: spontaneous, causeless beneficence is portrayed as more admirable than even generous repayment.