Shloka 15
Kośa, Bala, and Maryādā: Treasury, Capacity, and Enforceable Limits (कोश-बल-मर्यादा)
धर्म प्राप्य न्यायवृत्ति न बलीयान् न विन्दति । यस्माद् बलस्योपपत्तिरेकान्तेन न विद्यते
dharmaṁ prāpya nyāyavṛttiṁ na balīyān na vindati | yasmād balasyopapattir ekāntena na vidyate ||
భీష్ముడు అన్నాడు—ధర్మాన్ని పొందినప్పటికీ బలహీనుడు న్యాయసమ్మతమైన జీవికను తప్పక పొందుతాడని లేదు; ఎందుకంటే ధర్మాచరణం వల్ల బలం నిశ్చయంగా లభిస్తుందనే విషయం సర్వథా ఖాయం కాదు. అందువల్ల ఆపదకాలంలో సాధారణంగా అధర్మమైనదాన్ని కూడా కొన్నిసార్లు ‘ధర్మం’ అని అంటారు; అయినా పండితులు చెబుతారు—ఆపదలోనూ ధర్మానికి విరుద్ధంగా ప్రవర్తిస్తే అధర్మమే పుడుతుంది.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Dharma does not mechanically guarantee worldly power or a secure, fully just livelihood; hence emergencies tempt people to justify questionable acts as ‘necessary.’ Still, Bhīṣma underscores that violating dharma remains adharma even when done under pressure—ethical labels should not be diluted by convenience.
In the Śānti Parva’s instruction on governance and moral conduct, Bhīṣma advises Yudhiṣṭhira about the tension between ideal righteousness and harsh realities. He explains why people invoke ‘emergency dharma’ in crises, while also warning that wise judgment recognizes the moral cost of actions taken against dharma.