Shloka 53
Kṣemadarśa–Kālakavṛkṣīya Saṃvāda: Counsel on Impermanence, Non-attachment, and Composure in Dispossession
महाह्नद: संक्षुभित आत्मनैव प्रसीदति । (इत्थं नरो5प्यात्मनैव कृतप्रज्ञ: प्रसीदति ।) एतदेवंगतस्याहं सुखं पश्यामि जीवितुम्,जैसे क्षुब्ध हुआ महान् सरोवर निर्मल हो जाता है, उसी प्रकार विशुद्ध बुद्धिवाला मनुष्य क्षुब्ध होनेपर भी निर्मल हो जाता है। अतः राजकुमार! इस अवस्थामें तुम्हारा इस रूपमें आ जाना; अर्थात् तुम्हारे मनमें ऐसे विशुद्ध भावका उदय होना शुभ है। इस प्रकारके जीवनको ही मैं सुखमय समझता हूँ
mahāhradaḥ saṁkṣubhita ātmanaiva prasīdati | itthaṁ naro 'py ātmanaiva kṛtaprajñaḥ prasīdati | etad evaṁgatasya ahaṁ sukhaṁ paśyāmi jīvitum |
భీష్ముడు పలికెను—ఎంతగా కలతపెట్టినా మహాసరోవరం తన స్వభావబలంతోనే మళ్లీ స్వచ్ఛమవుతుంది. అలాగే స్థిరమైన, విశుద్ధమైన బుద్ధి గల మనిషి కూడా కుదుపులకు లోనైనా తన ఆత్మబలంతోనే మళ్లీ ప్రశాంతతను, స్పష్టతను పొందుతాడు. కాబట్టి, ఓ రాజకుమార, నీవు ఈ స్థితికి రావడం—అంటే నీ మనసులో పవిత్ర భావం ఉదయించడం—శుభప్రదం. ఇలాంటి జీవనాన్నే నేను నిజమైన సుఖమయమైనదిగా భావిస్తాను.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
True clarity and peace are self-restored: even when the mind is disturbed, a person of steady wisdom (kṛtaprajña) returns to calm through inner discipline and the self’s own capacity for purification, like a lake settling back into clarity.
In Śānti Parva, Bhīṣma instructs a royal listener (addressed as “prince”), praising the emergence of pure, steady understanding and affirming that such an inwardly clarified life is the happiest and most auspicious way to live.