Shloka 49
Kṣemadarśa–Kālakavṛkṣīya Saṃvāda: Counsel on Impermanence, Non-attachment, and Composure in Dispossession
सारे पदार्थ जब संसर्गमें आते हैं, तभी दृष्टिगोचर होते हैं। दूर हो जानेपर उनका दर्शन सम्भव नहीं हो पाता। ऐसी स्थितिमें ज्ञान और विज्ञानसे तृप्त तथा पराक्रमसे सम्पन्न तुम्हारे-जैसा पुरुष शोक नहीं करता है ।।
sāre padārthāḥ yadā saṁsarge āyānti tadāiva dṛṣṭigocarā bhavanti; dūre gateṣu teṣāṁ darśanaṁ na sambhavati. evaṁ-sthitau jñāna-vijñāna-tṛptaḥ parākrama-sampannaḥ tvad-vidhaḥ puruṣaḥ śokaṁ na karoti. alpam icchann acapalaḥ mṛdur dāntaḥ suniścitaḥ | brahmacaryopapannaś ca tvadvidho naiva śocati ||
భీష్ముడు అన్నాడు—అన్ని పదార్థాలు సంపర్కంలోకి వచ్చినప్పుడే కనబడతాయి; దూరమైపోతే దర్శనం సాధ్యం కాదు. అటువంటి స్థితిలో జ్ఞాన-విజ్ఞానాలతో తృప్తి పొందిన, పరాక్రమంతో సమృద్ధుడైన నీ వంటి వాడు శోకించడు. అల్పమే కోరే వాడు, చంచలత లేని వాడు, మృదుస్వభావుడు, ఇంద్రియనిగ్రహం కలవాడు, సంకల్పంలో దృఢుడు, బ్రహ్మచర్యంలో స్థితుడైన నీ వంటి వాడు శోకించకూడదు.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Perception and loss are conditioned by contact and distance; therefore grief over what has passed beyond reach is unwise. A disciplined person—content with knowledge, steady, self-restrained, and of few desires—should meet separation without lamentation.
In Śānti Parva, Bhīṣma instructs the grieving Yudhiṣṭhira after the war. Here he consoles him by reframing loss as a natural consequence of separation and by praising Yudhiṣṭhira’s virtues (self-control, firmness, brahmacarya), urging him not to mourn.