Shloka 48
Kṣemadarśa–Kālakavṛkṣīya Saṃvāda: Counsel on Impermanence, Non-attachment, and Composure in Dispossession
इन्द्रियोंको संयममें रखो, मनको वशमें करो और वाणीका संयम करके मौन रहा करो। ये मन, वाणी और इन्द्रियाँ दुर्बल हों या अहितकारक, इन्हें विषयोंकी ओर जानेसे रोकनेवाला अपने सिवा दूसरा कोई नहीं है ।। प्राप्तिसृष्टेषु भावेषु व्यपकृष्टेष्वसम्भवे । प्रज्ञानतृप्तो विक्रान्तस्त्वद्विधो नानुशोचति
prāptisṛṣṭeṣu bhāveṣu vyapakṛṣṭeṣv asambhave | prajñānatṛpto vikrāntas tvadvidho nānuśocati ||
భీష్ముడు అన్నాడు—ఇంద్రియాలను నియమంలో ఉంచు, మనస్సును వశపరచు, వాక్సంయమంతో మౌనాన్ని ఆచరించు. మనస్సు, వాక్కు, ఇంద్రియాలు బలహీనమైనా హానికరమైనా—వాటిని విషయాల వైపు పోనీయకుండా ఆపగలవాడు తనను తానే తప్ప మరెవ్వరూ కాదు. ఫలితాలు ఎలా వచ్చినా—లాభమో నష్టమో, సాధ్యమో అసాధ్యమో—ప్రజ్ఞతో తృప్తి పొందిన, ధైర్యంలో స్థిరమైన నీ వంటి వాడు శోకించడు.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
A wise and courageous person does not lament over outcomes that arise according to circumstance—gain or loss, possibility or impossibility—because inner satisfaction comes from discernment and self-mastery rather than external results.
In the Shanti Parva’s instruction section, Bhishma is advising the listener (Yudhishthira in context) on ethical steadiness after catastrophe: restrain senses, mind, and speech, and face inevitable outcomes without grief.