Adhyaya 49
Asita Devala Observes Jaigīṣavya’s Yogic Attainment and Chooses Mokṣa-dharma (देवल-जैगीषव्योपाख्यानम्)
Upa-parva: Mokṣa-dharma Episode: Devala–Jaigīṣavya Dialogue (Śalya-parva, Adhyāya 49)
Vaiśaṃpāyana describes Asita Devala as a disciplined householder-sage marked by equanimity, restraint, and ritual propriety. The mendicant-yogin Jaigīṣavya arrives and resides in Devala’s āśrama, remaining largely silent while being honored over many years. Devala becomes intellectually unsettled by the yogin’s non-communication and later observes an apparent paradox: Jaigīṣavya is seen both at the ocean (as if freshly bathed) and already seated in the āśrama. Seeking verification, Devala ascends and tracks Jaigīṣavya’s yogic passage through multiple cosmic regions associated with various rites and divine stations, until the yogin becomes untraceable in deep yogic absorption. Siddhas explain that Jaigīṣavya has reached Brahmā’s imperishable abode, a destination not accessible to Devala by mere pursuit. Returning, Devala requests instruction in mokṣa-dharma; Jaigīṣavya teaches the higher discipline of yoga and normative distinctions of what is to be done and avoided. As Devala inclines toward renunciation, dependent beings and ancestral stakeholders lament the loss of his distributive support, prompting Devala’s final deliberation. He resolves that mokṣa-dharma is superior, abandons household duty, attains higher yogic success, and is later praised by devas (with Nārada’s skepticism answered by others). The chapter closes with continued pilgrimage/ritual framing, integrating ascetic attainment with broader dharmic life.
Chapter Arc: वैशम्पायन जनमेजय को गदापर्व के भीतर बलराम की तीर्थयात्रा का अगला पड़ाव सुनाते हैं—इन्द्रतीर्थ की सनातन महिमा, जहाँ स्वयं देवराज ने यज्ञों की छाप छोड़ी थी। → इन्द्रतीर्थ, रामतीर्थ, यमुनातीर्थ और आदित्यतीर्थ—इन चारों के वर्णन में यज्ञ, दान, ब्राह्मण-पूजन और देवर्षि-सेवा की परंपरा उभरती है; पर यज्ञ-समाप्ति के बाद देव-दानव संग्राम का संकेत बताता है कि पुण्यस्थल भी संघर्ष की स्मृति से अछूते नहीं। → यमुनातीर्थ के प्रसंग में ‘श्रेष्ठ यज्ञ’ के पूर्ण होते ही देवताओं और दानवों के बीच त्रैलोक्य-भयावह युद्ध का उदय—यही अध्याय का तीव्रतम मोड़ है, जहाँ शांति का तीर्थ अचानक रण-स्मृति में बदल जाता है। → इन्द्रतीर्थ की पहचान ‘शतक्रतु’ इन्द्र के सौ यज्ञों से स्थिर होती है—यह तीर्थ ‘सर्वपापप्रमोचन’ कहा जाता है; बलराम विधिपूर्वक स्नान, दान और ब्राह्मण-सत्कार करते हुए आगे की यात्रा के लिए तैयार होते हैं। → बलराम का अगला प्रस्थान—शुभ रामतीर्थ की ओर—यात्रा की निरंतरता बनाए रखता है और आगे के तीर्थ-वर्णन/उपाख्यान के लिए द्वार खोलता है।
Shlokas
Verse 1
/ भीकम (2 अमान एकोनपज्चाशत्तमो<ड्ध्याय: इन्द्रतीर्थ
వైశంపాయనుడు పలికెను—అనంతరం యదువంశశ్రేష్ఠుడైన బలరాముడు ఇంద్రతీర్థమునకు వెళ్లెను. అక్కడ విధివిధానముగా స్నానము చేసి బ్రాహ్మణులకు ధనమును రత్నములను దానముగా ఇచ్చెను।
Verse 2
तत्र हमरराजो5सावीजे क्रतुशतेन च । बृहस्पतेश्व देवेश: प्रददौ विपुलं धनम्
అక్కడ అమరరాజైన ఇంద్రుడు శతయజ్ఞములను నిర్వహించెను; దేవేశ్వరుడు బృహస్పతికి అపార ధనమును ప్రసాదించెను।
Verse 3
उस तीर्थमें देवेश्वर देवराज इन्द्रने सौ यज्ञोंका अनुष्ठान किया था और बृहस्पतिजीको प्रचुर धन दिया था ।।
ఆ తీర్థమందు దేవేశ్వరుడైన దేవరాజు ఇంద్రుడు శతయజ్ఞములను అనుష్ఠించి బృహస్పతికి అపార ధనమును ప్రసాదించెను. నానావిధ దక్షిణలతో సమృద్ధమైన శాస్త్రోక్త క్రతువులన్నిటిని వేదపారంగత బ్రాహ్మణులతో కలిసి ఏ విఘ్నమూ లేకుండా అక్కడ సంపూర్ణము చేసెను।
Verse 4
तान् क्रतून् भरतश्रेष्ठ शतकृत्वो महाद्युति: । पूरयामास विधिवत् ततः ख्यात: शतक्रतु:
వైశంపాయనుడు పలికెను—భరతశ్రేష్ఠా! మహాద్యుతిమంతుడైన ఇంద్రుడు ఆ యజ్ఞాలను విధివిధానంగా వందసార్లు సంపూర్ణం చేశాడు; అందువల్ల అతడు ‘శతక్రతు’ అనే పేరుతో ప్రసిద్ధి పొందాడు।
Verse 5
तस्य नाम्ना च तत् तीर्थ शिवं पुण्यं सनातनम् | इन्द्रतीर्थमिति ख्यातं सर्वपापप्रमोचनम्,उन्हींके नामसे वह सर्वपापापहारी, कल्याणकारी एवं सनातन पुण्य तीर्थ “इन्द्रतीर्थ' कहलाने लगा
అతని నామముననే ఆ శుభకరమైన, పుణ్యమైన, సనాతనమైన తీర్థం ‘ఇంద్రతీర్థం’ అని ప్రసిద్ధి పొందింది; అది సర్వపాపవిమోచనస్థలమని ఖ్యాతి గాంచింది।
Verse 6
उपस्पृश्य च तत्रापि विधिवन्मुसलायुध: । ब्राह्मणान् पूजयित्वा च सदाच्छादनभोजनै:
అక్కడ కూడా గదాధారి విధివిధానంగా జలస్పర్శచేసి శుద్ధి కర్మను ఆచరించాడు; అనంతరం బ్రాహ్మణులను పూజించి వారికి తగిన వస్త్రాలు, భోజనం సమర్పించాడు।
Verse 7
यत्र रामो महाभागो भार्गव: सुमहातपा:
వైశంపాయనుడు పలికెను—అక్కడ భృగువంశీయుడైన మహాభాగుడు, మహాతపస్వి రాముడు (పరశురాముడు) క్షత్రియ రాజులను పునఃపునః సంహరించి ఈ భూమిని జయించాడు; తరువాత మునిశ్రేష్ఠుడైన కశ్యపుని ఆచార్యునిగా ముందుంచి, వాజపేయమును మరియు వంద అశ్వమేధ యజ్ఞములను నిర్వహించి భగవంతుని ఆరాధించాడు; ఆపై దక్షిణగా సముద్రాలతో కూడిన ఈ సమస్త భూమిని దానమిచ్చాడు।
Verse 8
असकृत् पृथिवीं जित्वा हतक्षत्रियपुड्भवाम् । उपाध्यायं पुरस्कृत्य कश्यपं मुनिसत्तमम्
వైశంపాయనుడు పలికెను—పరశురాముడు పునఃపునః భూమిని జయించి క్షత్రియులను నిర్మూలించి దానిని క్షత్రియశూన్యంగా చేశాడు; ఆపై మునిసత్తముడైన కశ్యపుని ఉపాధ్యాయుడిగా ముందుంచి గౌరవించాడు।
Verse 9
अयजदू वाजपेयेन सो<श्वमेधशतेन च । प्रददौ दक्षिणां चैव पृथिवीं वै ससागराम्
వైశంపాయనుడు పలికెను— అతడు వాజపేయ యాగాన్ని నిర్వహించి, వంద అశ్వమేధ యాగాలనూ చేసెను; దక్షిణగా సముద్రాలతో కూడిన సమస్త భూమండలాన్ని దానమిచ్చెను।
Verse 10
दत्त्वा च दानं विविध नानारत्नसमन्वितम् | सगोहस्तिकदासीकं साजावि गतवान् वनम्,नाना प्रकारके रत्न, गौ, हाथी, दास, दासी और भेड़-बकरोंसहित अनेक प्रकारके दान देकर वे वनमें चले गये
వైశంపాయనుడు పలికెను— నానారత్నాలతో సమృద్ధమైన అనేక విధాల దానాలు ఇచ్చి— గోవులు, ఏనుగులు, దాసులు-దాసీలు, గొర్రెలు-మేకలతో కూడి— ఆపై అతడు వనానికి వెళ్లెను।
Verse 11
पुण्ये तीर्थवरे तत्र देवब्रद्यर्षिसेविते मुनींश्चैवाभिवाद्याथ यमुनातीर्थमागमत्
వైశంపాయనుడు పలికెను— దేవతలూ బ్రహ్మర్షులూ సేవించే ఆ పరమ పుణ్యవంతమైన శ్రేష్ఠ తీర్థంలో మునులకు నమస్కరించి, అనంతరం బలరాముడు యమునా తీర్థానికి వచ్చెను।
Verse 12
यत्रानयामास तदा राजसूयं महीपते । पुत्रोडदितेर्महाभागो वरुणो वै सितप्रभ:
వైశంపాయనుడు పలికెను— ఓ మహీపతే! ఆ తీర్థంలో పూర్వకాలంలో అదితి యొక్క మహాభాగ్యవంతుడైన కుమారుడు, శ్వేతప్రభతో ప్రకాశించే వరుణుడు రాజసూయ యాగాన్ని నిర్వహించెను।
Verse 13
तत्र निर्जित्य संग्रामे मानुषान् देवतास्तथा । वरं क्रतुं समाजद्ने वरुण: परवीरहा,शत्रुवीरोंका संहार करनेवाले वरुणने संग्राममें मनुष्यों और देवताओंको जीतकर उस श्रेष्ठ यज्ञषका आयोजन किया था
వైశంపాయనుడు పలికెను— అక్కడ శత్రువీరులను సంహరించే వరుణుడు సంగ్రామంలో మనుష్యులనూ దేవతలనూ జయించి, ఆ శ్రేష్ఠ క్రతువును ఏర్పాటు చేసెను।
Verse 14
तस्मिन् क्रतुवरे वृत्ते संग्राम: समजायत । देवानां दानवानां च त्रैलोक्यस्य भयावह:,राजन! वह श्रेष्ठ यज्ञ समाप्त होनेपर देवताओं और दानवोंमें घोर संग्राम हुआ था, जो तीनों लोकोंके लिये भयंकर था
ఆ శ్రేష్ఠ యజ్ఞం ముగిసిన వెంటనే దేవతలకూ దానవులకూ మధ్య ఘోర సంగ్రామం చెలరేగింది; అది త్రిలోకమంతటికీ భయంకరమైంది.
Verse 15
राजसूये क्रतुश्रेष्ठे निवृत्ते जनमेजय । जायते सुमहाघोर: संग्राम: क्षत्रियान् प्रति,जनमेजय! क्रतुश्रेष्ठ राजसूयका अनुष्ठान पूर्ण हो जानेपर उस देशके क्षत्रियोंमें महाभयंकर संग्राम हुआ करता है
జనమేజయా! క్రతుశ్రేష్ఠమైన రాజసూయం ముగిసిన తరువాత, ఆ దేశంలోని క్షత్రియుల మధ్య అత్యంత ఘోర సంగ్రామం కలుగుతుంది.
Verse 16
तत्रापि लाड़ली देव ऋषीनभ्यर्च्य पूजया । इतरेभ्योडप्यदाद् दानमर्थिभ्य: कामदो विभु:,सबकी इच्छा पूर्ण करनेवाले भगवान् हलधरने उस तीर्थमें भी स्नान एवं ऋषियोंका पूजन करके अन्य याचकोंको भी धन दान किया
అక్కడ కూడా సర్వకామప్రదుడైన విభువు హలధరుడు ఆ తీర్థంలో స్నానం చేసి ఋషులను భక్తితో పూజించి, ఇతర యాచకులకు కూడా ధనదానం చేశాడు.
Verse 17
वनमाली ततो हृष्ट: स्तूयमानो महर्षिभि: | तस्मादादित्यतीर्थ च जगाम कमलेक्षण:,तदनन्तर महर्षियोंके मुखसे अपनी स्तुति सुनकर प्रसन्न हुए वममालाधारी कमलनयन बलराम वहाँसे आदित्यतीर्थमें गये
ఆపై మహర్షులు తనను స్తుతించగా వనమాలధారి కమలనయనుడైన బలరాముడు హర్షించి, అక్కడి నుంచి ఆదిత్యతీర్థానికి వెళ్లాడు.
Verse 18
यत्रेष्टवा भगवान् ज्योतिर्भास्करो राजसत्तम | ज्योतिषामाधिपत्यं च प्रभावं चाभ्यपद्यत,नृपश्रेष्ठी वहीं यज्ञ करके ज्योतिर्मय भगवान् भास्करने ज्योतियोंका आधिपत्य एवं प्रभुत्व प्राप्त किया था
నృపశ్రేష్ఠా! అదే స్థలంలో యజ్ఞం చేసి జ్యోతిర్మయుడైన భగవాన్ భాస్కరుడు సమస్త జ్యోతులపై ఆధిపత్యాన్ని, పరమ ప్రభావాన్ని పొందాడు.
Verse 19
तस्या नद्यास्तु तीरे वै सर्वे देवा: सवासवा: । विश्वेदेवाः समरुतो गन्धर्वाप्सरसश्ष ह
ఆ నది తీరమున ఇంద్రునితో కూడిన సమస్త దేవతలు ఉన్నారు; విశ్వదేవులు, మరుత్గణములు, గంధర్వులు మరియు అప్సరసలు కూడా అక్కడే ఉన్నారు।
Verse 20
द्वैषायन: शुकश्नैव कृष्णश्र मधुसूदन: । यक्षाश्ष राक्षसाश्षैव पिशाचाक्ष विशाम्पते
ఓ నరాధిపా! ద్వైపాయనుడు (వ్యాసుడు), శుకుడు, మధుసూదనుడు శ్రీకృష్ణుడు; అలాగే యక్షులు, రాక్షసులు, పిశాచులు కూడా (అక్కడ ఉన్నారు)।
Verse 21
एते चान्ये च बहवो योगसिद्धा: सहस्रश: । प्रजानाथ! उसी नदीके तटपर इन्द्र आदि सम्पूर्ण देवता, विश्वेदेव, मरुद्गण, गन्धर्व, अप्सराएँ, द्वैपायन व्यास, शुकदेव, मधुसूदन श्रीकृष्ण, यक्ष, राक्षस एवं पिशाच--ये तथा और भी बहुत-से पुरुष सहस्रोंकी संख्यामें योगसिद्ध हो गये हैं || १९-२० $ ।।
ఓ ప్రజానాథా! ఈ నది తీరమున ఇంద్రాది సమస్త దేవతలు, విశ్వదేవులు, మరుత్గణములు, గంధర్వులు, అప్సరసలు, ద్వైపాయన వ్యాసుడు, శుకదేవుడు, మధుసూదనుడు శ్రీకృష్ణుడు, యక్షులు, రాక్షసులు, పిశాచులు—ఇవీ మరియు మరెన్నో ప్రాణులు వేల సంఖ్యలో యోగసిద్ధిని పొందారు। ఆ సరస్వతీ నదికి చెందిన శుభమైన, పుణ్యమైన ఆ తీర్థములో, ఓ పరంతపా—
Verse 22
तत्र हत्वा पुरा विष्णुरसुरी मधुकैटभौ । आप्लुत्य भरतश्रेष्ठ तीर्थप्रवर उत्तमे
అక్కడే పూర్వకాలంలో విష్ణువు అసురులైన మధు, కైటభులను సంహరించాడు; మరియు ఓ భరతశ్రేష్ఠా! ఆ అత్యుత్తమ, శ్రేష్ఠ తీర్థమున స్నానమాచరించి (పవిత్రుడయ్యాడు)।
Verse 23
द्वैपायनश्व धर्मात्मा तत्रैवाप्लुत्य भारत । सम्प्राप्प परमं॑ योगं सिद्धि च परमां गत:
ఓ భారతా! ధర్మాత్ముడైన ద్వైపాయనుడు (వ్యాసుడు) కూడా అక్కడే స్నానమాచరించి పరమయోగాన్ని పొందాడు; పరమసిద్ధికి చేరాడు।
Verse 24
शत्रुओंको संताप देनेवाले भरतश्रेष्ठ। सरस्वतीके उस परम उत्तम कल्याणकारी पुण्यतीर्थमें पहले मधु और कैटभ नामक असुरोंका वध करके भगवान् विष्णुने स्नान किया था। भारत! इसी प्रकार धर्मात्मा द्वैपायन व्यासने भी उसी तीर्थमें गोता लगाया था। इससे उन्होंने परम योगको पाकर उत्तम सिद्धि प्राप्त कर ली ।।
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఓ భరతశ్రేష్ఠా! శత్రువులకు తాపం కలిగించే సరస్వతీ నదిలోని ఆ పరమ మంగళకరమైన, శ్రేయస్కరమైన పుణ్యతీర్థంలో పూర్వం మధు, కైటభ అనే అసురులను సంహరించిన తరువాత భగవాన్ విష్ణువు స్నానం చేశాడు. ఓ భారతా! అలాగే ధర్మాత్ముడైన ద్వైపాయన వ్యాసుడు కూడా అదే తీర్థంలో మునిగి పరమయోగాన్ని పొందీ ఉత్తమ సిద్ధిని సాధించాడు. అదే స్థలంలో మహాతపస్వి అసిత దేవల ఋషి పరమయోగాన్ని ఆశ్రయించి ఋషుల పరమగతిని పొందాడు.
Verse 48
इस प्रकार श्रीमहाभारत शल्यपर्वके अन्तर्गत गदापव॑नमें बलदेवजीकी तीर्थयात्रा और सारस्वतोपाख्यानके प्रसंगरमें बदरपाचनतीर्थका वर्णनविषयक अड्भतालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ఇట్లు శ్రీమహాభారత శల్యపర్వాంతర్గత గదాపర్వంలో బలదేవుని తీర్థయాత్రను, అలాగే సారస్వతోపాఖ్యాన సందర్భంలో బదరపాచన తీర్థ వర్ణనను తెలిపిన నలభై ఎనిమిదవ అధ్యాయం సమాప్తమైంది.
Verse 49
इति श्रीमहाभारते शल्यपर्वणि गदापर्वणि बलदेवतीर्थयात्रायां सारस्वतोपाख्याने एकोनपज्चाशत्तमो<5 ध्याय:
ఇట్లు శ్రీమహాభారత శల్యపర్వాంతర్గత గదాపర్వంలో బలదేవుని తీర్థయాత్రా సందర్భంలోని సారస్వతోపాఖ్యానాన్ని ముగించుచూ నలభై తొమ్మిదవ అధ్యాయం సమాప్తమైంది.
Verse 636
शुभं तीर्थवरं तस्माद् रामतीर्थ जगाम ह | मुसलधारी बलरामजी वहाँ भी विधिपूर्वक स्नान तथा उत्तम भोजन-वस्त्रद्वारा ब्राह्मणोंका पूजन करके वहाँसे शुभ तीर्थप्रवर रामतीर्थमें चले गये
అనంతరం ఆ శుభమైన శ్రేష్ఠ తీర్థం నుండి ముసలధారి బలరాముడు రామతీర్థానికి వెళ్లెను. అక్కడ కూడా విధిపూర్వకంగా స్నానం చేసి, ఉత్తమ భోజనములు మరియు వస్త్రములు సమర్పించి బ్రాహ్మణులను పూజించాడు; ఆపై అక్కడి నుండి బయలుదేరి పరమ శుభమైన తీర్థప్రవరమైన రామతీర్థానికి సాగెను.
Frequently Asked Questions
Devala confronts a dharma-sankat between sustaining gārhasthya obligations (hospitality, offerings, and social distribution) and pursuing mokṣa through renunciation, especially when dependent beings and ancestral claims voice the cost of his withdrawal.
Extraordinary capability (siddhi) is subordinated to ethical purpose: the chapter frames liberation as requiring disciplined instruction, discernment, and a revaluation of merit-making rites in favor of stable inner mastery and non-attachment.
Rather than a formal phalaśruti, the chapter offers meta-validation through narrative authority: siddhas delimit what is attainable by mere pursuit, and the devas’ subsequent discussion functions as commentary on authentic attainment and the criteria for recognizing spiritual excellence.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.