Shloka 313
धृतराष्ट्रविलापः — Dhṛtarāṣṭra’s Lament and Inquiry (Śalya-parva, Adhyāya 2)
निहतः पाण्डवै: संख्ये किमन्यद् भागधेयत: । जैसे सिंह सियारसे लड़कर मारा जाय, उसी प्रकार जहाँ लोकरक्षक प्रतापी वीर भीष्म शिखण्डीसे भिड़कर वधको प्राप्त हुए, जहाँ सम्पूर्ण शस्त्रास्त्रोंकी विद्याके पारंगत विद्वान् ब्राह्मण द्रोणाचार्य पाण्डवोंद्वारा युद्धस्थलमें मार डाले गये, वहाँ भाग्यके सिवा दूसरा क्या कारण हो सकता है?
dhṛtarāṣṭra uvāca | nihataḥ pāṇḍavaiḥ saṅkhye kim anyad bhāgadhayataḥ | yathā siṃhaḥ śṛgālena yuddhvā nihanyate tathā yatra lokarakṣakaḥ pratāpī vīro bhīṣmaḥ śikhaṇḍinā saṃyujya vadham avāpa | yatra ca sarvaśastrāstravidyāpāraṅgato vidvān brāhmaṇo droṇācāryaḥ pāṇḍavair raṇe nihataḥ | tatra bhāgyāt paraṃ kāraṇaṃ kim anyat syāt ||
ధృతరాష్ట్రుడు అన్నాడు—“నా యోధులు పాండవుల చేత యుద్ధంలో హతులయ్యారు; విధి తప్ప మరొక కారణం ఏముంటుంది? నక్కతో పోరాడి సింహం కూడా చనిపోవచ్చునట్లే, లోకరక్షకుడైన ప్రతాపవంతుడు భీష్ముడు శిఖండితో ఎదురుపడి వధను పొందాడు. అలాగే సమస్త శస్త్రాస్త్ర విద్యల్లో నిపుణుడైన పండిత బ్రాహ్మణుడు ద్రోణాచార్యుడూ పాండవుల చేత రణభూమిలో హతుడయ్యాడు. ఇంతటిలో విధి తప్ప ఇంకేమి కారణం చెప్పగలం?”
धघतयाट्र उवाच
Educational Q&A
Dhṛtarāṣṭra frames catastrophic reversals in war—great heroes falling through seemingly unequal matchups—as evidence of bhāgya (destiny). Ethically, the verse highlights a common human response to tragedy: attributing outcomes to fate when ordinary expectations of merit, strength, and expertise appear overturned.
After hearing of the Kaurava losses, Dhṛtarāṣṭra laments that the Pāṇḍavas have slain formidable figures. He cites Bhīṣma’s death in connection with Śikhaṇḍin and Droṇa’s death despite his mastery of weapon-lore, concluding that only destiny can explain such outcomes.