Shloka 23
शिरोभूषण, केयूर, सुन्दर अंगद, गलेके हार, पदक, सोनेकी जंजीर, उत्तम मणि, हीरे, सुवर्ण तथा मुक्ता आदि छोटे-बड़े मांगलिक रत्न, अत्यन्त सुख भोगनेके योग्य शरीर, चन्द्रमाको भी लज्जित करनेवाले मुखसे युक्त मस्तक, देह, भोग, आच्छादन-वस्त्र तथा मनोरम सुख--इन सबको त्यागकर स्वधर्मकी पराकाष्ठाका पालन करते हुए सम्पूर्ण लोकोंमें अपने यशका विस्तार करके वे वीर सैनिक दिव्य लोकोंमें पहुँच गये हैं | २०-- २२ |। निवर्त दुर्योधन यान्तु सैनिका व्रजस्व राजन् शिबिराय मानद । दिवाकरो<प्येष विलम्बते प्रभो पुनस्त्वमेवात्र नरेन्द्र कारणम्,दूसरोंको सम्मान देनेवाले राजा दुर्योधन! अब लौटो। इन सैनिकोंको भी जाने दो। शिबिरमें चलो। प्रभो! ये भगवान् सूर्य भी अस्ताचलपर लटक रहे हैं। नरेन्द्र! तुम्हीं इस नर- संहारके प्रधान कारण हो
śalya uvāca | nivarta duryodhana yāntu sainikā vrajasva rājan śibirāya mānada | divākaro 'py eṣa vilambate prabho punas tvam evātra narendra kāraṇam ||
శల్యుడు అన్నాడు—“శిరోభూషణాలు, కేయూరాలు, సుందర అంగదాలు, కంఠహారాలు, పదకాలు, స్వర్ణశృంఖలలు, ఉత్తమ మణులు, వజ్రాలు, స్వర్ణం, ముత్యాలు—ఇలాంటి చిన్నా పెద్దా మంగళకర రత్నాలు; పరమ సుఖభోగాలకు తగిన దేహం; చంద్రునికే సిగ్గుపడేంత మనోహర ముఖములు గల శిరస్సులు; దేహం, భోగం, వస్త్రాలు, మనోహర సుఖాలు—ఇవన్నీ త్యజించి, స్వధర్మాన్ని పరాకాష్ఠగా ఆచరించి, సమస్త లోకాలలో తమ యశస్సును వ్యాపింపజేసి, ఆ వీరులు దివ్యలోకాలకు చేరుకున్నారు. కాబట్టి తిరుగు, దుర్యోధన. సైన్యాన్నీ వెళ్లనివ్వు. పరులను గౌరవించే రాజా, శిబిరానికి వెళ్లు. ప్రభూ, సూర్యుడూ అస్తాచలానికి వాలుతున్నాడు. నరేంద్రా, ఈ నరసంహారానికి ప్రధాన కారణం మళ్లీ నీవే.”
शल्य उवाच
Educational Q&A
Śalya frames kingship as moral accountability: a ruler must recognize when continued fighting becomes needless destruction, and must accept responsibility for the human cost driven by his decisions.
On the battlefield near day’s end, Śalya urges Duryodhana to withdraw and return to camp, noting the Sun is about to set, and bluntly states that Duryodhana is the primary cause of the ongoing massacre.