Shloka 1
अध्याय ५३ — रणमेघोपमा सेना-वर्णना तथा सुषेण-वधोत्तर प्रतिक्रिया
Battle-as-Storm Imagery and the Aftermath of Suṣeṇa’s Fall
(दाक्षिणात्य अधिक पाठका ह “लोक मिलाकर कुल ४६३ “लोक हैं) मा अहम चतुष्पठ्चाशत्तमोड ध्याय: कृपाचार्यके द्वारा शिखण्डीकी पराजय और सुकेतुका वध तथा धृष्टद्युम्नके द्वारा कृतवर्माका परास्त होना संजय उवाच कृतवर्मा कृपो द्रौणि: सूतपुत्रश्न मारिष | उलूक: सौबलश्चैव राजा च सह सोदरै:,संजय कहते हैं--मान्यवर! नरेश! कृतवर्मा, कृपाचार्य, अश्वत्थामा, सूतपुत्र कर्ण, उलूक, शकुनि तथा भाइयोंसहित राजा दुर्योधनने समुद्रमें टूटी हुई नावकी भाँति आपकी सेनाको पाण्डुपुत्र अर्जुनके भयसे पीड़ित और शिथिल होती देख बड़े वेगसे आकर उसका उद्धार किया
sañjaya uvāca | kṛtavarmā kṛpo drauṇiḥ sūtaputraś ca māriṣa | ulūkaḥ saubalaś caiva rājā ca saha sodaraiḥ ||
సంజయుడు పలికెను—మర్యాదపూర్వకంగా వినుము! కృతవర్మ, కృప, ద్రోణపుత్రుడు అశ్వత్థామ, సూతపుత్రుడు కర్ణుడు, ఉలూకుడు, సౌబలుడు శకుని, మరియు సోదరులతో కూడిన రాజు దుర్యోధనుడు—ఇవన్నీ (వీరులు) అక్కడ చేరిరి.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights a recurring ethical tension in the Mahābhārata: armies can collapse through fear, and leaders are expected to restore courage and order. Even within an unrighteous war, the narrative underscores the kṣatriya ideal of steadiness, protection of one’s troops, and decisive leadership in crisis.
Sañjaya begins the chapter by naming key Kaurava champions—Kṛtavarmā, Kṛpa, Aśvatthāmā, Karṇa, Ulūka, Śakuni, and Duryodhana with his brothers—who rally together. In the surrounding context (as reflected in the Gītā Press prose), they move swiftly to rescue and stabilize the Kaurava army as it falters in fear of Arjuna.