Adhyaya 65
Droṇa-parva Adhyāya 65 — Duḥśāsana’s Elephant Corps Engages Arjuna; Retreat to the Śakaṭa-vyūha
Upa-parva: Śakaṭa-vyūha Saṃgrāma (Episode: Duḥśāsana seeks refuge with Droṇa)
Dhṛtarāṣṭra, hearing of a collapse at the front, questions who among the Kaurava champions can oppose Arjuna and whether troops are holding within Droṇa’s Śakaṭa-vyūha. Saṃjaya reports that Arjuna’s pressure has shattered the Kaurava line; no warrior can comfortably face him as he strikes repeatedly with excellent arrows. Observing the disarray, Duḥśāsana advances in anger, armored in ornate gold, and envelops Arjuna with a massive elephant contingent, producing a dense soundscape of bells, conches, bowstring snaps, and elephant cries. Arjuna responds with a forceful counteraction: he penetrates the elephant ranks, wounds and fells elephants, and cuts down riders with bhallas, while also damaging chariot equipment—bowstrings, standards, yokes, and poles—creating widespread confusion. The battlefield becomes littered with fallen elephants, horses, weapons, banners, ornaments, and severed limbs, emphasizing the catastrophic breakdown of unit integrity. Duḥśāsana’s force, distressed and leader-shaken, flees; Duḥśāsana himself, wounded by arrows, withdraws with his remaining troops toward Droṇa, seeking protection by entering the Śakaṭa-vyūha.
Chapter Arc: नारद सृञ्जय को एक अप्रत्याशित सांत्वना-कथा सुनाते हैं—राजा शशबिन्दु का अद्भुत वैभव, असंख्य संतति और अश्वमेध-यज्ञों की अपार समृद्धि। → शशबिन्दु की ‘अतिशयता’ बढ़ती जाती है: असंख्य रानियाँ, प्रत्येक से असंख्य पुत्र; वे पुत्र स्वर्ण-कवचधारी, उत्तम धनुर्धर, वेदपारंगत और यज्ञकर्ता; पिता उन्हें ब्राह्मणों को दान कर देता है, और यज्ञ-स्थल पर अन्न-पान के पर्वत-से ढेर लगते हैं। → अश्वमेध के बाद भी तेरह पर्वत-प्रमाण अन्न शेष रह जाना—दान, ऐश्वर्य और कर्मकाण्ड की चरम सीमा का दृश्य; इसी चरम पर नारद का संकेत उभरता है कि पुण्य का माप केवल ‘पुत्र-संपदा’ या ‘यज्ञ-वैभव’ नहीं। → नारद सृञ्जय को उपदेश देते हैं कि पुत्र-शोक में न डूबे; चारों भद्र (गुण/आचरण) और यज्ञ-दान की मर्यादा—ये पुत्र से भी ‘पुण्यतर’ कहे गए हैं; ‘अयज्वान’ और ‘अदाक्षिण्य’ (यज्ञ-हीनता और दक्षिणा-हीनता) को निन्दित बताकर धर्म-मार्ग की ओर मन को स्थिर करते हैं। → कुरुक्षेत्र के रक्त-धूमिल वर्तमान में यह कथा किस प्रकार सृञ्जय के शोक और धृतराष्ट्र के प्रश्नों को आगे मोड़ेगी—यह संकेत देकर अध्याय विराम लेता है।
Shlokas
Verse 1
भीकम (2 अमान पज्चषष्टितमो< ध्याय: राजा शशबिन्दुका चरित्र नारद उवाच शशबिन्दुं च राजानं मृतं सृज्जय शुश्रुम । ईजे स विविधीर्यज्जै: श्रीमान् सत्यपराक्रम:
నారదుడు పలికెను—ఓ సృంజయా! రాజు శశబిందువు కూడా పరలోకగతుడయ్యాడని నేను విన్నాను. ఆ శ్రీమంతుడు, సత్యపరాక్రముడైన నరపతి అనేక విధాల యజ్ఞాలను ఆచరించాడు.
Verse 2
तस्य भार्यासहसत्राणां शतमासीन्महात्मन: । एकैकस्यां च भारयायां सहस्रं तनया5भवन्,महामना शशबिन्दुके एक लाख स्त्रियाँ थीं और प्रत्येक स्त्रीके गर्भसे एक-एक हजार पुत्र उत्पन्न हुए थे
ఆ మహాత్మునికి లక్ష మంది భార్యలు ఉండిరి; ప్రతి భార్య గర్భమున ఒకొక్కరికి వెయ్యి మంది కుమారులు జన్మించిరి.
Verse 3
ते कुमारा: पराक्रान्ता: सर्वे नियुतयाजिन: । राजान: क्रतुभिर्मुख्यैरीजाना वेदपारगा:
ఆ కుమారులందరూ పరాక్రమశాలులు. రాజులై వారు వేదపారంగతులు, ప్రధాన క్రతు-యజ్ఞాలను ఆచరించినవారు; అనేక యజ్ఞాలు చేయుదమని సంకల్పించి దానిని నెరవేర్చినవారు.
Verse 4
हिरण्यकवचा: सर्वे सर्वे चोत्तमधन्विन: । सर्वेडश्चवमेधैरीजाना: कुमारा: शशबिन्दव:,शशबिन्दुके उन सभी पुत्रोंने सोनेके कवच धारण कर रखे थे। वे सब उत्तम धनुर्धर थे और अश्वमेध-यज्ञोंका अनुष्ठान कर चुके थे
శశబిందువు కుమారులందరూ స్వర్ణకవచాలు ధరించినవారు; అందరూ ఉత్తమ ధనుర్ధరులు; అందరూ అశ్వమేధ యజ్ఞాలను ఆచరించినవారు.
Verse 5
तानश्रमेथधे राजेन्द्रो ब्राह्मणेभ्योडददत् पिता । शतं शतं रथगजा एकैकं पृष्ठतो<न्वयु:
అప్పుడు ఆ ఆశ్రమంలో రాజేంద్రుడు తండ్రివలె రక్షకుడై బ్రాహ్మణులకు దానమిచ్చెను. వందల వందల రథాలు, గజాలు ఒక్కొక్కటిగా వెనుక వెనుక అనుసరించాయి.
Verse 6
पिता महाराज शशबिन्दुने अश्वमेध-यज्ञ करके उसमें अपने वे सभी पुत्र ब्राह्मणोंको दे डाले। एक-एक राजकुमारके पीछे सौ-सौ रथ और हाथी गये थे ।।
నారదుడు పలికెను—ఆ సమయంలో ప్రతి రాజకుమారుని వెంట బంగారు ఆభరణాలతో అలంకరించబడిన వంద వంద కన్యలు ఉండేవారు. ప్రతి కన్య వెనుక వంద వంద ఏనుగులు, ప్రతి ఏనుగు వెనుక వంద వంద రథాలు సాగేవి—యజ్ఞదానమనే పేరుతో రాజవైభవం అతి విస్తారంగా ప్రదర్శితమై, జీవాశ్రితులను ‘దానం’ చేయుటలోని నైతిక సంకటమును కూడా సూచించెను.
Verse 7
रथे रथे शतं चाश्वा बलिनो हेममालिन: । अश्वे अश्वे गोसहस्रं गवां पज्चाशदाविका:
నారదుడు పలికెను—ప్రతి రథముతో బంగారు మాలలతో అలంకరించబడిన వంద వంద బలవంతమైన అశ్వములు ఉండేవి. ప్రతి అశ్వము వెనుక వెయ్యి వెయ్యి ఆవులు, ప్రతి ఆవు వెనుక యాభై యాభై గొర్రెలు ఉండేవి. ఈ వర్ణన రాజసంపద, సరఫరాల అపారతను చూపుతూ, యుద్ధసాధనాల సేకరణ-ప్రదర్శనలోని నైతిక భారాన్ని కూడా సూచిస్తుంది.
Verse 8
एतद् धनमपर्याप्तमश्वमेधे महामखे । शशबिन्दुर्महा भागो ब्राह्मणे भ्यो हमन्यत,यह अपार धन महाभाग शशबिन्दुने अपने अश्वमेध नामक महायजञ्ञमें ब्राह्मणोंके लिये दान किया था
నారదుడు పలికెను—ఈ ధనం అపరిమితం. మహాభాగుడు శశబిందు రాజు అశ్వమేధ మహాయజ్ఞంలో బ్రాహ్మణుల కొరకు ఆ అపార సంపదను దానార్థంగా నియమించి ప్రసాదించెను.
Verse 9
वार्क्षश्व॒ यूपा यावन्त अश्वमेधे महामखे । ते तथैव पुनश्चान्ये तावनन्त: काउ्चना5भवन्,उनके महायज्ञ अश्वमेधमें जितने काष्ठके यूप थे, वे तो ज्यों-के-त्यों थे ही, फिर उतने ही और सुवर्णमय यूप बनाये गये थे
నారదుడు పలికెను—ఆ మహా అశ్వమేధ యజ్ఞంలో ఎంతమంది కాష్ఠయూపములు ఉన్నవో, అవి అలాగే నిలిచెను; మరల అంతే సంఖ్యలో మరిన్ని యూపములు స్వర్ణమయముగా నిర్మింపబడెను.
Verse 10
भक्ष्यानज्नपाननिचया: पर्वता: क्रोशमुच्छिता: । तस्याश्वमेधे निर्वत्ते राज्ञ: शिष्टास्त्रयोदश
నారదుడు పలికెను—భక్ష్యములు, అన్నము, పానముల గుట్టలు పర్వతములవలె ఒక క్రోశము ఎత్తుగా ఉండెను. ఆ రాజుని అశ్వమేధ యజ్ఞము పూర్తైన తరువాత కూడా పదమూడు (భాగములు/గుట్టలు) మిగిలి ఉండెను.
Verse 11
उस यज्ञमें भक्ष्य-भोज्य अन्न-पानके पर्वतोंके समान एक कोस ऊँचे ढेर लगे हुए थे। राजाका अश्वमेध-यज्ञ पूरा हो जानेपर अन्नके तेरह पर्वत बच गये थे ।।
నారదుడు చెప్పెను—శశబిందువు రాజ్యకాలంలో ఈ భూమి తృప్తి చెందిన, పుష్టిగా ఉన్న ప్రజలతో నిండిపోయి ఉండెను. విఘ్నబాధలు శాంతించెను; వ్యాధిరోగములు లేవు. దీర్ఘకాలము ధర్మపూర్వకంగా ఈ వసుధను అనుభవించి పాలించి, శశబిందువు చివరకు స్వర్గలోకమునకు వెళ్లెను—ధర్మయుక్త పాలన, ప్రజాహితం వలన స్థిరకీర్తి మరియు శుభాంతం లభించునని ఇది సూచించుచున్నది.
Verse 12
स चेन्ममार सृञज्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया । पुत्रात् पुण्यतरस्तुभ्यं मा पुत्रमनुतप्यथा: । अयज्वानमदाक्षिण्यमश्रि श्रैत्येत्युदाहरत्
నారదుడు చెప్పెను—ఓ సృంజయా! నాలుగు మంగళకర గుణములతో యుక్తులై, నిన్ను మించినవారై, నీ కుమారులకన్నా ఎంతో పుణ్యవంతులైన వారు కూడా మరణాన్ని పొందినప్పుడు, మరి ఇతరుల సంగతి ఏమి చెప్పాలి? కాబట్టి యజ్ఞములేని, దాన-దక్షిణలేని నీ కుమారుని గురించి శోకించకు. ఈ విధంగా నారదుడు (సృంజయ/సుంజయ)కు ఉపదేశించెను.
Verse 65
इति श्रीमहा भारते द्रोणपर्वणि अभिमन्युवधपर्वणि षोडशराजकीये पज्चषष्टितमो5 ध्याय:
ఇట్లు శ్రీమహాభారత ద్రోణపర్వములో, అభిమన్యువధపర్వమునందలి షోడశరాజకీయ విభాగములో అరవై ఐదవ అధ్యాయము సమాప్తమైంది.
Frequently Asked Questions
The chapter implicitly stages the tension between valorous persistence and prudent withdrawal: commanders must balance the ideal of steadfast combat with responsibility to preserve remaining forces and maintain command coherence.
Operational discipline matters: formations and protected rally-points can prevent total rout, while precise disruption of key systems (mounts, riders, chariot components, signaling) can collapse an opponent’s cohesion more effectively than isolated duels.
No explicit phalaśruti appears in this unit; its interpretive value is contextual—illustrating how narrative reportage (Saṃjaya to Dhṛtarāṣṭra) links tactical detail to broader reflections on leadership, fear, and duty.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.