Adhyaya 44
अभिमन्योर् विक्रमः — Abhimanyu’s Disruptive Advance and the Gāndharva-astra Counter
Upa-parva: Abhimanyu-Vikrama (Battlefield Episode within Droṇa-parva)
Sañjaya reports that Abhimanyu, likened to Kāla (time/death) for his battlefield impact, drives into the opposing host with Indra-like vigor. He seizes Satyaśravas in the press of combat, prompting multiple mahārathas to surge forward competitively, each seeking the first strike. The army’s movement is described through oceanic and storm metaphors—units are drawn in and do not return, and the host trembles as if a ship in rough waters—signaling morale destabilization. Rukmaratha, son of the Madra ruler, attempts to rally the frightened troops and vows to capture Abhimanyu alive; he attacks with volleys but is swiftly disabled in a counter, his weapon and body struck down. Shalya’s associates then surround Abhimanyu with dense arrow-rain, briefly rendering him ‘invisible’ under missiles; Duryodhana interprets this as near-fatal overwhelm. Abhimanyu, heavily pierced and angered, employs the Gāndharva-astra (acquired by Arjuna from Gandharvas) and illusionary rathacaryā techniques, appearing manifold, confusing opponents, and inflicting severe losses—cutting weapons, standards, drivers, limbs, and heads—until Duryodhana advances, and the engagement transitions into a direct clash under sustained arrow-wounds.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र को बताते हैं कि जयद्रथ द्वारा रोके जाने पर भी पाण्डव-पक्ष की विजय-लालसा थमती नहीं; उसी क्षण सत्यसंध, दुर्धर्ष, तेजस्वी अभिमन्यु अकेला ही कौरव-सेना के भीतर मकर की भाँति समुद्र में प्रवेश करता है। → अभिमन्यु बाण-वर्षा से कौरव-सेना में क्षोभ मचा देता है; रथसत्तम योद्धा उसे चारों ओर से घेरते हैं, रथ-रथ की टक्कर, शस्त्रों की झंकार और निरन्तर शर-वृष्टि से रणभूमि उबल उठती है। → विघ्न डालने के लिए वृषसेन का सारथि अभिमन्यु के रथ-प्रवाह में बाधा पहुँचाता है, पर अभिमन्यु क्षण भर में ही लोहमय कवचधारी वसातीय को दूरपाती बाण से हृदय में बेधकर धराशायी कर देता है; उसके क्रोध-प्रहार से शत्रुओं के धनुष, बाण, अंग-प्रत्यंग और शिर कटते दिखते हैं, और स्वर्णाभरणों की चमक ही दूर से दीखती रह जाती है। → कौरव-पंक्तियाँ क्षणिक रूप से टूटती हैं; अभिमन्यु का पराक्रम रणभूमि पर भय और विस्मय दोनों फैलाता है, और उसके चारों ओर पड़े कटे अस्त्र-शस्त्र व स्वर्णाभरण उसकी विजय-लहर का प्रमाण बनते हैं। → अभिमन्यु के इस उन्मत्त वेग को रोकने हेतु कौरव-पक्ष और अधिक कठोर घेरा कसने को उद्यत होता है—अगला प्रहार किस ओर से आएगा, यह अनिश्चित रह जाता है।
Shlokas
Verse 1
ऑपन-मा_ज बछ। ऑफर चतुश्नत्वारिशो< ध्याय: अभिमन्युका पराक्रम और उसके द्वारा वसातीय आदि अनेक योद्धाओंका वध संजय उवाच सैन्धवेन निरुद्धेषु जयगृद्धिषु पाण्डुषु । सुघोरमभवदसयुद्ध॑ त्वदीयानां परै: सह
సంజయుడు పలికెను—రాజా! విజయాభిలాషులైన పాండవులను సింధురాజు జయద్రథుడు అడ్డగించినప్పుడు, మీ సైన్యానికి శత్రువులతో అత్యంత ఘోరమైన యుద్ధం సంభవించింది.
Verse 2
प्रविश्याथार्जुनि: सेनां सत्यसंधो दुरासद: । व्यक्षो भयत तेजस्वी मकर: सागरं यथा
ఆపై సత్యసంకల్పుడూ, దుర్ధర్షుడూ, తేజస్వియైన అర్జునపుత్రుడు అభిమన్యుడు మీ సైన్యంలో ప్రవేశించి, మహామకరము సముద్రాన్ని కలవరపెట్టినట్లుగా ఘోర కలకలం రేపాడు.
Verse 3
त॑ तथा शरवर्षेण क्षोभयन्तमरिन्दमम् । यथा प्रधाना: सौभद्रमभ्ययू रथसत्तमा:
శత్రుదముడు (అభిమన్యు) బాణవర్షంతో కౌరవసేనను కలవరపెడుతుండగా, మీ సేనలోని అగ్రగణ్య మహారథులు—శ్రేష్ఠ రథయోధులు—ఒకేసారి సౌభద్రునిపై దాడికి ముందుకు వచ్చారు.
Verse 4
तेषां तस्य च सम्मर्दो दारुग: समपद्यत | सृजतां शरवर्षाणि प्रसक्तममितौजसाम्,उस समय अति तेजस्वी कौरव योद्धा परस्पर सटे हुए बाणोंकी वर्षा कर रहे थे। उनके साथ अभिमन्युका भयंकर युद्ध होने लगा
అప్పుడు వారికీ అతనికీ మధ్య ఘోర సంగ్రామం చెలరేగింది; అపార పరాక్రమశాలులు సమీప యుద్ధంలో చిక్కుకొని నిరంతరం బాణవర్షాలు కురిపించారు.
Verse 5
रथव्रजेन संरुद्धस्तैरमित्रैस्तथा5<र्जुनि: । वृषसेनस्य यन्तारं हत्वा चिच्छेद कार्मुकम्
శత్రువులు రథసమూహంతో అర్జునపుత్రుడు అభిమన్యును అన్ని వైపులా ముట్టడించినప్పటికీ, అతడు వృషసేనుని సారథిని సంహరించి అతని ధనుస్సును కోసివేశాడు.
Verse 6
तस्य विव्याध बलवान् शरैरश्वानजिद्दागै: । वातायमानैरथ तैरश्वैरपह्तो रणात्
అప్పుడు బలవంతుడైన వృషసేన నేరుగా దూసుకెళ్లే వేగవంతమైన బాణాలతో అభిమన్యు గుర్రాలను గుచ్చసాగాడు. దాంతో ఆ గుర్రాలు వాయువేగంతో పరుగెత్తి, అతడిని యుద్ధభూమి నుండి దూరంగా లాక్కెళ్లాయి.
Verse 7
तेनान्तरेणाभिमन्योर्यन्तापासारयद् रथम् । रथव्रजास्ततो हृष्टा: साधु साथ्विति चुक्कुशु:
ఇలా అభిమన్యు కార్యంలో ఆటంకం కలగగానే వృషసేనుని సారథి తన రథాన్ని అక్కడి నుంచి దూరంగా తీసుకెళ్లాడు. అప్పుడు అక్కడ కూడిన రథయోధుల సమూహం ఆనందంతో ‘సాధు! సాధు!’ అని కేకలు వేసింది.
Verse 8
तं॑ सिंहमिव संक्रुद्धं प्रमथ्नन्तं शरैररीन् । आरादायान्तमभ्येत्य वसातीयो< भ्ययाद् द्रुतम्
సింహంలా ఉగ్రకోపంతో, బాణాలతో శత్రుసేనను చీల్చుకుంటూ సమీపానికి వస్తున్న అభిమన్యువును చూసి వసాతీయుడు వేగంగా ముందుకు వచ్చి అతనిని ఎదుర్కొనడానికి దూకాడు।
Verse 9
सो5भिमन्युं शरै:षष्ट्या रुक्मपुड्खैरवाकिरत् । अब्रवीच्च न मे जीवज्जीवतो युधि मोक्ष्यसे,उसने अभिमन्युपर सुवर्णमय पंखवाले साठ बाण बरसाये और कहा--“अब तू मेरे जीते-जी इस युद्धमें जीवित नहीं छूट सकेगा,
అతడు బంగారు మెరుపు గల రెక్కలతో కూడిన అరవై బాణాలను అభిమన్యుపై కురిపించి, “నేను బ్రతికున్నంతవరకు నీవు ఈ యుద్ధం నుంచి ప్రాణాలతో తప్పించుకోలేవు” అని పలికాడు।
Verse 10
तमयस्मयवर्माणमिषुणा दूरपातिना । विव्याध हृदि सौभद्र: स पपात व्यसु: क्षितौ
అప్పుడు సుభద్రాపుత్రుడు అభిమన్యుడు దూరం దూసుకెళ్లే బాణంతో ఇనుప కవచధారియైన వసాతీయుని హృదయంలో బిగించాడు; అతడు ప్రాణం విడిచి నేలపై కూలిపోయాడు।
Verse 11
वसातीयं हत॑ दृष्टवा क्रुद्धा: क्षत्रियपुड़वा: । परिवत्रुस्तदा राजंस्तव पौत्रं जिघांसव:
రాజా! వసాతీయుడు హతుడైనట్లు చూసి, కోపంతో మండిన శ్రేష్ఠ క్షత్రియవీరులు నీ మనవడు అభిమన్యువును చంపాలనే ఉద్దేశంతో అప్పుడు అన్ని వైపులా చుట్టుముట్టారు।
Verse 12
विस्फारयन्तक्षापानि नानारूपाण्यनेकश: । तद् युद्धमभवद् रौद्रं सौभद्रस्यारिभि: सह,वे अपने नाना प्रकारके धनुषोंकी बारंबार टंकार करने लगे। सुभद्राकुमारका शत्रुओंके साथ वह बड़ा भयंकर युद्ध हुआ
వారు అనేక విధాలైన ధనుస్సులను పదేపదే టంకారింపజేశారు. అప్పుడు సౌభద్రుడైన అభిమన్యునికి శత్రువులతో జరిగిన యుద్ధం రౌద్రంగా, భయంకరంగా మారింది।
Verse 13
तेषां शरान् सेष्वसनान् शरीराणि शिरांसि च | सकुण्डलानि ख्ग्वीणि क्रुद्धश्चिच्छेद फाल्गुनि:
సంజయుడు పలికెను—అప్పుడు కోపాగ్నితో మండిన ఫాల్గుణుడు (అర్జునుడు) వారి ధనుస్సులు, బాణాలు, శరీరాలు, అలాగే హారాలు–కుండలాలతో అలంకృతమైన శిరస్సులనుకూడా నిర్దయంగా ఖండఖండాలుగా చీల్చివేశాడు।
Verse 14
सखडूगा: साड््गुलित्राणा: सपट्टिशपरश्व धा: । अदृश्यन्त भुजाश्छिन्ना हेमाभरणभूषिता:,सोनेके आभूषणोंसे विभूषित उनकी भुजाएँ खड्ग, दस्ताने, पट्टिश और फरसोंसहित कटी दिखायी देने लगीं
సంజయుడు పలికెను—పోరులో తెగిపోయిన భుజాలు అక్కడక్కడ కనిపించాయి; అవి స్వర్ణాభరణాలతో అలంకృతమై, ఖడ్గాలు, హస్తరక్షకాలు, పట్టిశాలు, పరశువులతో కూడి ఉండేవి।
Verse 15
स्रग्भिरा भरणैर्वस्त्रै: पातितैश्न महाभुजै: । वर्मभिश्नर्मभिहरिर्मुकुटैश्छत्रचामरै:
సంజయుడు పలికెను—అక్కడి భూమి పడిపోయిన హారాలు, ఆభరణాలు, వస్త్రాలు; తెగిన మహాభుజాలు; ఉత్తమ కవచాలు, ఢాళాలు; అలాగే మనోహర మకుటాలు, ఛత్రాలు, చామరాలతో కప్పబడిపోయింది।
Verse 16
उपस्करैरधिष्ठानैरीषादण्डकबन्धुरै: । अक्षेविमिथितैश्वक्रैर्भग्नैश्व बहुधा युगैः
సంజయుడు పలికెను—అక్కడి భూమి యుద్ధపు శిథిలాలతో నిండిపోయింది—సామగ్రి, ఉపకరణాలు; రథాసనాలు; ఈషాదండాలు, దండాలు; బంధురాలు; చూర్ణమైన అక్షాలు; పగిలిన చక్రాలు; అనేక విధాలుగా విరిగిన యుగాలతో।
Verse 17
अनुकर्ष: पताकाभिस्तथा सारथिवाजिभि: । रथैश्न भग्नैनगिश्ष हतै: की्णाभवन्मही
సంజయుడు పలికెను—అనుకర్షాలు, పతాకాలు, సారథులు, అశ్వాలు; విరిగిన రథాలు, హతమైన గజాలతో ఆ భూమి అంతా చిందర వందరగా నిండిపోయింది।
Verse 18
निहतै: क्षत्रिय: श्रै्नानाजनपदेश्वरै: । जयगृद्धैर्व॒ता भूमिर्दारुणा समपद्यत
సంజయుడు అన్నాడు—విజయాసక్తితో మత్తులైన, అనేక జనపదాల అధిపతులైన క్షత్రియ వీరులు ఆ యుద్ధంలో హతులయ్యారు. వారి శవాలతో నిండిన భూమి చుట్టూరా భయంకరంగా కనిపించింది.
Verse 19
दिशो विचरतस्तस्य सर्वाश्च प्रदिशस्तथा । रणे5भिमन्यो: क्रुद्धस्य रूपमन्तरधीयत,उस रफणक्षेत्रमें कुृपित होकर सम्पूर्ण दिशा-विदिशाओंमें विचरते हुए अभिमन्युका रूप अदृश्य हो गया था
సంజయుడు అన్నాడు—రణరంగంలో క్రోధంతో ఉన్న అభిమన్యుడు అన్ని దిక్కులలోను ఉపదిక్కులలోను సంచరిస్తుండగా, అతని రూపం చూపుకు కనబడకుండా పోయింది.
Verse 20
काज्चनं यद्यदस्यासीद् वर्म चाभरणानि च । धनुषश्च शराणां च तदपश्याम केवलम्
సంజయుడు అన్నాడు—అతనిలో స్వర్ణమయంగా కనిపించినది మాత్రమే—అతని కవచం, ఆభరణాలు, అలాగే ధనుస్సు మరియు బాణాలు—అవే మాకు దర్శనమయ్యాయి.
Verse 21
उसके कवच, आभूषण, धनुष और बाणके जो-जो अवयव सुवर्णमय थे, केवल उन्हींको हम दूरसे देख पाते थे ।।
సంజయుడు అన్నాడు—ఆ సమయంలో ఏ వీరుడూ కన్నెత్తి అతనిని చూడలేకపోయాడు. బాణాలతో యోధుల ప్రాణాలను హరిస్తూ, వ్యూహమధ్యంలో అతడు ఆకాశంలోని సూర్యునివలె నిలిచాడు.
Verse 44
इति श्रीमहा भारते द्रोणपर्वणि अभिमन्युवधपर्वणि अभिमन्युपराक्रमे चतुश्नत्वारिंशो5ध्याय:
ఇట్లు శ్రీమహాభారత ద్రోణపర్వములోని అభిమన్యువధపర్వములో, అభిమన్యు పరాక్రమాన్ని వర్ణించే నలభై నాలుగవ అధ్యాయం సమాప్తమైంది.
Frequently Asked Questions
The episode juxtaposes individual valor with collective containment: whether coordinated mass attack and attempted live-capture are ethically compatible with ideals of fair combat, especially when morale collapse incentivizes extreme measures.
The narrative frames battlefield outcomes as a convergence of agency and kāla: excellence can reverse tactical disadvantage (through skill and astra-vidyā), yet the wider field remains governed by volatility, fear, and time’s impersonal pressure.
No explicit phalaśruti is presented in the provided verses; the meta-commentary functions indirectly through Sañjaya’s similes (ocean, storm, Kāla), guiding the listener to interpret events as morally and psychologically consequential within the war’s larger arc.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.