Shloka 57
व्यासजी बोले--तू जिसके सम्बन्धमें आश्वर्यके साथ प्रश्न कर रहा है, उस महत्त्वपूर्ण विषयको मैं तुझसे बता रहा हूँ। तू अपने मनको एकाग्र करके सब कुछ सुन ।। योडसौ नारायणो नाम पूर्वेषामपि पूर्वज: । (आदिदेवो जगन्नाथो लोककर्ता स्वयं प्रभु: । आट्य: सर्वस्य लोकस्य अनादिनिधनोडच्युत: ।। जो हमारे पूर्वजोंके भी पूर्वज भगवान् नारायण हैं, वे ही आदिदेव, जगन्नाथ, लोककर्ता और स्वयं ही सब कुछ करनेमें समर्थ हैं। वे सम्पूर्ण जगत्के आदिकारण तथा स्वयं आदि- अन्तसे रहित हैं। अपनी मर्यादासे कभी च्युत न होनेके कारण वे अच्युत कहलाते हैं। व्याकुर्वते यस्य तत्त्वं श्रुतयो मुनयश्न ह । अतोडजय्य: सर्वभूतैर्ममसापि जगत्पति:ः ।।) श्रुतियाँ और महर्षिगण उन्हींके तत्त्वका विवेचन करते हैं। अतः उन जगदीश्वरको समस्त प्राणी मनसे भी जीतनेमें असमर्थ हैं। अजायत च कार्यार्थ पुत्रो धर्मस्य विश्वकृत्,वे विश्वविधाता भगवान् एक समय किसी विशेष कार्यके लिये धर्मके पुत्ररूपमें अवतीर्ण हुए थे
vyāsa uvāca—tvaṁ yasya sambandham āścaryeṇa praśnaṁ karoṣi, taṁ mahattaraṁ viṣayaṁ te ’haṁ bravīmi; manaḥ samādhāya sarvaṁ śṛṇu. yo ’sau nārāyaṇo nāma pūrveṣām api pūrvajaḥ, ādidevo jagannātho lokakartā svayaṁ prabhuḥ; ādiḥ sarvasya lokasya anādinidhano ’cyutaḥ. vyākurvate yasya tattvaṁ śrutayo munayaś ca; ato ’jayyaḥ sarvabhūtair manasā ’pi jagatpatiḥ. ajāyata ca kāryārthaṁ putro dharmasya viśvakṛt—sa viśvavidhātā bhagavān kadācit viśeṣakāryāya dharmasya putrarūpeṇāvatīrṇaḥ.
వ్యాసుడు పలికెను—నీవు ఆశ్చర్యంతో అడుగుతున్న ఈ గూఢ విషయాన్ని నేను నీకు విస్తారంగా చెబుతాను; మనస్సును ఏకాగ్రం చేసి విను. ‘నారాయణుడు’ అనే ఆ ప్రభువు—పూర్వులకూ పూర్వజుడు—ఆదిదేవుడు, జగన్నాథుడు, లోకకర్త, స్వయంప్రభువు. సమస్త జగత్తుకు ఆదికారణుడు, ఆది-అంతములేని వాడు; తన ధర్మమర్యాద నుండి ఎప్పుడూ చ్యుతుడుకాడు—అందుకే అచ్యుతుడు. ఆయన తత్త్వాన్ని వేదములు, మహర్షులు వివరిస్తూ ఉంటారు; అందువల్ల జగత్పతి అయిన ఆయన సమస్త భూతములచే—మనస్సులోనైనా—జయింపబడడు. అయినా ఒక ప్రత్యేక కార్యార్థం కోసం ఆ విశ్వకర్త ధర్ముని పుత్రుడిగా జన్మించాడు.
व्यास उवाच
Educational Q&A
The verse asserts Nārāyaṇa’s absolute supremacy: eternal, unconquerable, and the first cause, whose nature even the Vedas and sages strive to describe. It also frames incarnation ethically—He may take birth for a specific purpose to uphold and restore dharma.
Vyāsa responds to a listener’s astonished inquiry by identifying the ultimate subject as Nārāyaṇa and listing His cosmic epithets. He then explains that, despite being beyond conquest and beyond full description, the Lord can manifest in the world—here described as taking birth as a son of Dharma—for a particular divine mission.