Shloka 55
तमतथ्यभये मग्नो जये सक्तो युधिष्ठिर: । (अश्वत्थामा हत इति शब्दमुच्चैश्नचार ह ।) अव्यक्तमब्रवीद् राजन् हत: कुञ्जर इत्युत,एक ओर तो वे असत्यके भयमें डूबे हुए थे और दूसरी ओर विजयकी प्राप्तिके लिये भी आसकत्तिपूर्वक प्रयत्नशील थे; अतः राजन! उन्होंने “अश्वत्थामा मारा गया” यह बात तो उच्च स्वरसे कही, परंतु “हाथीका वध हुआ है,” यह बात धीरेसे कही
tam atathyabhaye magno jaye sakto yudhiṣṭhiraḥ | (aśvatthāmā hata iti śabdam uccaiś nacāra ha |) avyaktam abravīd rājan hataḥ kuñjara ity uta ||
సంజయుడు పలికెను—రాజా! యుధిష్ఠిరుడు అసత్యభయములో మునిగియుండి, జయాపేక్షలో ఆసక్తుడై, “అశ్వత్థామ హతుడు” అని గట్టిగా ప్రకటించాడు; కాని “ఏనుగు హతమైంది” అనే మాటను మాత్రం అస్పష్టంగా, మెల్లగా పలికెను.
संजय उवाच
Educational Q&A
Even when one avoids outright lying, speech can be shaped to mislead; this verse highlights the moral cost of strategic ambiguity in war and the tension between personal dharma (truthfulness) and perceived necessity (victory).
Yudhiṣṭhira announces loudly that “Aśvatthāmā is killed,” while muttering softly that it was actually an elephant named Aśvatthāmā—an utterance intended to break Droṇa’s resolve by making him believe his son has died.