Adhyaya 182
Chapter Arc: रात्रियुद्ध के धुएँ-धूल और राक्षसी मायाओं के बीच पाण्डव-पक्ष घटोत्कच-वध से शोकाकुल है—उसी क्षण संजय धृतराष्ट्र को बताता है कि आश्चर्यतः श्रीकृष्ण हर्ष से भर उठे। → अर्जुन के रथ पर वासुदेव का सिंहनाद, आलिंगन और पीठ थपथपाना पाण्डवों के शोक के विपरीत एक तीखा विरोध रचता है; यह संकेत देता है कि घटोत्कच का पतन केवल हानि नहीं, किसी बड़े संकट के टलने का कारण है। → श्रीकृष्ण का उन्मत्त-हर्ष—घोड़ों की रास रोककर, वृक्ष-सा थरथराते हुए गर्जना करना, अर्जुन को बार-बार परिष्वजित करना—और यह कहना कि आज जो हुआ वह समुद्र के सूखने या मेरु के हिलने जैसा अद्भुत है (अर्थात् कर्ण की शक्ति का लक्ष्य बदल गया)। → कृष्ण का आशय स्पष्ट होता है: कर्ण की एकमात्र अचूक/प्रलयंकारी शक्ति घटोत्कच पर व्यय हो गई; अब अर्जुन-वध का वह ‘एकमात्र योग’ (अवसर) टूट गया, इसलिए भविष्य का निर्णायक द्वंद्व पाण्डवों के लिए संभव हुआ। → रात्रि के रक्त-आवरण के बाद अगला प्रश्न शेष रहता है—अब कर्ण अपने शेष पराक्रम से किसे लक्ष्य करेगा, और अर्जुन-कर्ण का अनिवार्य महासंग्राम किस रूप में फूटेगा?
Shlokas
Verse 1
ऑपनआक्राा बछ। 5 - खंभेके समान आकृतिवाले। अशीर्त्याधिकशततमो<& ध्याय: घटोत्कचके वधसे पाण्डवोंका शोक तथा श्रीकृष्णकी प्रसन्नता और उसका कारण संजय उवाच हैडिम्बिं निहतं दृष्टवा विशीर्णमिव पर्वतम् । बभूवु: पाण्डवा: सर्वे शोकबाष्पाकुलेक्षणा:
సంజయుడు పలికెను—రాజా! హిడింబుని కుమారుడు ఘటోత్కచుడు హతుడైనదాన్ని చూచి, పర్వతం కూలినట్లుగా, పాండవులందరూ శోకంతో ముంచెత్తబడి కన్నీళ్లతో నిండిన కళ్లతో నిలిచిరి।
Verse 2
वासुदेवस्तु हर्षण महताभिपरिप्लुत: । ननाद सिंहनादं वै पर्यष्वजत फाल्गुनम्,परंतु वसुदेवनन्दन भगवान् श्रीकृष्ण बड़े हर्षमें मगन होकर सिंहनाद करने लगे। उन्होंने अर्जुनको छातीसे लगा लिया
కానీ వాసుదేవనందనుడు శ్రీకృష్ణుడు మహాహర్షంతో ఉప్పొంగి సింహనాదం చేసెను; ఫాల్గుణుడు (అర్జునుడు)ను హృదయానికి హత్తుకొనెను।
Verse 3
स विनद्य महानादमभीषून् संनियम्य च । ननर्त हर्षसंवीतो वातोद्धूत इव ट्रुम:,वे बड़े जोरसे गर्जना करके घोड़ोंकी रास रोककर हवाके हिलाये हुए वृक्षके समान हर्षसे झूमकर नाचने लगे
అతడు మహానాదం చేసి, గుర్రాల కట్టును అదుపులో పెట్టి, గాలికి ఊగే వృక్షంలా హర్షావేశంతో నర్తించసాగెను।
Verse 4
ततः परिष्वज्य पुन: पार्थमास्फोट्य चासकृत् । रथोपस्थगतो धीमान् प्राणदत् पुनरच्युत:
ఆపై పార్థుని మరల ఆలింగనం చేసి, అతని వెన్ను పదేపదే తట్టి, రథపు వెనుక భాగంలో కూర్చున్న ధీమంతుడైన అచ్యుతుడు మళ్లీ ఘోరంగా గర్జించాడు।
Verse 5
प्रह्ष्टमनसं ज्ञात्वा वासुदेव॑ महाबल: । अर्जुनो<थाब्रवीद् राजन्नातिहृष्टमना इव,राजन! भगवान् श्रीकृष्णके मनमें अधिक प्रसन्नता हुई जानकर महाबली अर्जुन कुछ अप्रसन्न-से होकर बोले--
రాజా! వాసుదేవుని మనస్సు అత్యంత ఆనందంతో నిండిందని గ్రహించిన మహాబలుడు అర్జునుడు, తాను మాత్రం అతిగా హర్షించనట్టుగా పలికెను।
Verse 6
अतिहर्षोडयमस्थाने तवाद्य मधुसूदन । शोकस्थाने तु सम्प्राप्ते हैडिम्बस्य वधेन तु
మధుసూదన! ఈ రోజు నీకు ఈ అతిహర్షం అనుచిత సమయంలో కలిగింది. హిడింబ కుమారుడైన హైడింబుడు (ఘటోత్కచుడు) వధింపబడినందున మాకు ఇది శోకకాలం.
Verse 7
विमुखानीह सैन्यानि हतं दृष्टवा घटोत्कचम् । वयं च भृशमुद्विग्ना हैडिम्बेस्तु निपातनात्
ఘటోత్కచుడు హతుడైనట్లు చూసి ఇక్కడి సైన్యాలు యుద్ధం నుండి ముఖం తిప్పి అస్తవ్యస్తంగా వెనుదిరుగుతున్నాయి; హిడింబ కుమారుడు పడిపోవడంతో మేము కూడా తీవ్రంగా కలత చెందాము।
Verse 8
नैतत्कारणमल्पं हि भविष्यति जनार्दन । तदद्य शंस मे पृष्ट: सत्यं सत्यवतां वर
ఓ జనార్దనా! ఇంత ఆనందం కలగడానికి కారణం తుచ్ఛమైనది కాదని నిశ్చయం. అందుచేత నేడు నేను అడుగుతున్నాను—సత్యవాక్యులలో శ్రేష్ఠుడా! దీని నిజమైన కారణాన్ని నాకు సత్యంగా చెప్పుము.
Verse 9
यद्येतन्न रहस्यं ते वक्तुमर्हस्यरिंदम । धैर्यस्य वैकृतं ब्रूहि त्वमद्य मधुसूदन
ఓ శత్రుదమనా! ఇది రహస్యమై ఉండనక్కరలేదని, చెప్పుటకు తగినదని మీరు భావిస్తే, నాకు తప్పక చెప్పండి. ఓ మధుసూదనా! నేడు మీ ఈ అసాధారణ ఆనందప్రదర్శన వల్ల మా ధైర్యం చలించిపోతోంది; కాబట్టి దీని కారణం వివరించండి.
Verse 10
समुद्रस्येव संशोष॑ मेरोरिव विसर्पणम् । तथैतदद्य मन्ये5हं तव कर्म जनार्दन
ఓ జనార్దనా! సముద్రం ఎండిపోవడం, మేరుపర్వతం తన స్థానంనుండి కదలడం ఎంత ఆశ్చర్యమో, అలాగే నేడు మీ ఈ బహిరంగ హర్షప్రదర్శనను నేను అద్భుతంగా భావిస్తున్నాను.
Verse 11
भगवान् श्रीकृष्णने कहा--धनंजय! आज वास्तवमें मुझे यह अत्यन्त हर्षका अवसर प्राप्त हुआ है
శ్రీభగవాన్ శ్రీకృష్ణుడు పలికెను—ధనంజయా! నేడు నిజంగా నాకు పరమానందానికి కారణమైన సందర్భం లభించింది. దాని కారణాన్ని నన్ను విని తెలుసుకో. నా మనసును తక్షణమే గాఢమైన ప్రసన్నతతో నింపే ఆ ఉత్తమ కారణం ఇదే.
Verse 12
शक्ति घटोत्कचेनेमां व्यंसयित्वा महाद्युते । कर्ण निहतमेवाजौ विद्धि सद्यो धनंजय
ఓ మహాతేజస్వీ ధనంజయా! ఘటోత్కచుని ద్వారా ఇంద్రుడు ఇచ్చిన శక్తిని కర్ణుని చేతిలోనుండి వ్యర్థం చేయించిన తరువాత, యుద్ధరంగంలో కర్ణుడు త్వరలోనే హతుడవుతాడని నిశ్చయంగా తెలుసుకో.
Verse 13
शक्तिहस्तं पुनः: कर्ण को लोके5स्ति पुमानिह । य एनमभितस्तिछेत् कार्तिकेयमिवाहवे,इस संसारमें कौन ऐसा पुरुष है, जो युद्धस्थलमें कार्तिकेयके समान शक्तिशाली कर्णके सामने खड़ा हो सके
మళ్లీ ఈ లోకంలో చేతిలో శక్తిని ధరించిన కర్ణుని ఎదురుగా యుద్ధరంగంలో నిలువగల పురుషుడు ఎవడు? సమరంలో అతడు కార్తికేయుని వలెనే ఉన్నాడు.
Verse 14
दिष्ट्यापनीतकवचो दिष्ट्यापह्तकुण्डल: । दिष्ट्या सा व्यंसिता शक्तिरमोघास्य घटोत्कचे
ధన్యమే—కర్ణుని దివ్య కవచం తొలగిపోయింది; ధన్యమే—అతని కుండలాలు హరించబడ్డాయి; ధన్యమే—అతని అమోఘ శక్తి ఘటోత్కచునిపై ప్రయోగింపబడి అతని చేతి నుండి విడిపోయింది.
Verse 15
यदि हि स्यात् सकवचस्तथैव स्यात् सकुण्डल: । सामरानपि लोकांस्त्रीनेक: कर्णो जयेद् रणे,यदि कर्ण कवच और कुण्डलोंसे सम्पन्न होता तो वह अकेला ही रणभूमिमें देवताओंसहित तीनों लोकोंको जीत सकता था
కర్ణుడు కవచంతోను కుండలాలతోను యథాతథంగా ఉన్నట్లయితే, అతడు ఒక్కడే యుద్ధరంగంలో దేవులతో కూడిన మూడు లోకాలను కూడా జయించగలడు.
Verse 16
वासवो वा कुबेरो वा वरुणो वा जलेश्वर: । यमो वा नोत्सहेत् कर्ण रणे प्रतिसमासितुम्,उस अवस्थामें इन्द्र, कुबेर, जलेश्वर वरुण अथवा यमराज भी रणभूमिमें कर्णका सामना नहीं कर सकते थे
ఆ స్థితిలో ఇంద్రుడు (వాసవుడు) గానీ, కుబేరుడు గానీ, జలాధిపతి వరుణుడు గానీ, యముడుగానీ—ఎవ్వరూ యుద్ధరంగంలో కర్ణుని ఎదుర్కొనే ధైర్యం చేయలేరు.
Verse 17
गाण्डीवमुद्यम्य भवांश्क्रं चाहं सुदर्शनम् । न शक्तौ स्वो रणे जेतुं तथायुक्त नरर्षभम्
నీవు గాండీవాన్ని ఎత్తుకొని, నేను సుదర్శన చక్రాన్ని ధరించి—మేమిద్దరం కలసి ముందుకు సాగినా, కవచకుండలాలతో యుక్తుడైన ఆ నరశ్రేష్ఠ కర్ణుని యుద్ధంలో జయించగల శక్తి మాకు ఉండేది కాదు.
Verse 18
त्वद्धितार्थ तु शक्रेण मायापहृतकुण्डल: । विहीनकवचश्चायं कृत: परपुरंजय:,तुम्हारे हितके लिये इन्द्रने शत्रु-नगरीपर विजय पानेवाले कर्णके दोनों कुण्डल मायासे हर लिये और उसे कवचसे भी वंचित कर दिया
నీ హితార్థం కోసం శక్రుడు (ఇంద్రుడు) మాయచేసి శత్రు-పురజయుడైన కర్ణుని రెండు కుండలాలను అపహరించి, అతనిని జన్మసిద్ధ కవచం నుండీ వంచితుడిని చేశాడు.
Verse 19
उत्कृत्य कवचं यस्मात् कुण्डले विमले च ते । प्रादाच्छक्राय कर्णो वै तेन वैकर्तन: स्मृत:
కర్ణుడు తన శరీరంనుండి కవచాన్ని, ఆ నిర్మల కుండలాలను కూడా తానే కోసి శక్రునికి ఇచ్చాడు; అందువల్ల అతడు ‘వైకర్తన’ అని ప్రసిద్ధి చెందాడు.
Verse 20
आशीविष इव क्रुद्धो जृभितो मन्त्रतेजसा । तथाद्य भाति कर्णो मे शान्तज्वाल इवानल:
కోపంతో ఉప్పొంగిన విషసర్పం మంత్రతేజంతో స్థంభింపబడినట్లుగా, జ్వాలలు శాంతించిన అగ్ని ఎలా కనిపిస్తుందో—అలాగే శక్తి హరించబడిన కర్ణుడు ఈ రోజు నాకు అలా కనిపిస్తున్నాడు.
Verse 21
यदाप्रभृति कर्णाय शक्तिर्दत्ता महात्मना । वासवेन महाबाहो क्षिप्ता यासै घटोत्कचे
మహాబాహో! మహాత్మ వాసవుడు (ఇంద్రుడు) కర్ణునికి (కవచ-కుండలాల ప్రతిఫలంగా) ఇచ్చిన శక్తిని—అతడు ఘటోత్కచునిపై విసిరిన ఆ శక్తిని—పొందినప్పటి నుండే కర్ణుడు నిన్ను యుద్ధభూమిలో ఎప్పుడూ హతుడిగానే భావించేవాడు.
Verse 22
कुण्डलाभ्यां निमायाथ दिव्येन कवचेन च । तां प्राप्पामन्यत वृष: सतत त्वां हतं रणे
కుండలాలు, దివ్య కవచాన్ని మార్పిడి చేసి ఆ శక్తిని పొందిన వృషుడు (కర్ణుడు), మహాబాహో, నిన్ను యుద్ధంలో ఎప్పుడూ హతుడిగానే భావించేవాడు.
Verse 23
एवंगतो5पि शक््यो<यं हन्तुं नान्येन केनचित् । ऋते त्वां पुरुषव्याप्र शपे सत्येन चानघ
పురుషసింహా! ఇంత దురవస్థలో ఉన్నా కర్ణుణ్ని నిన్ను తప్ప మరెవ్వరూ సంహరించలేరు. అనఘా! సత్యంపై ప్రమాణం చేసి చెబుతున్నాను—కర్ణవధం ఇతర యోధుని చేత జరగదు.
Verse 24
ब्रह्मण्य: सत्यवादी च तपस्वी नियतव्रत:ः । रिपुष्वपि दयावांश्व॒ तस्मात् कर्णो वृष: स्मृत:
కర్ణుడు బ్రాహ్మణభక్తుడు, సత్యవాది, తపస్వి, నియమవ్రతపరుడు; శత్రువుల పట్ల కూడా దయగలవాడు. అందుకే కర్ణుడు ‘వృష’—ధర్మనిష్ఠుడు—అని ప్రసిద్ధి పొందాడు.
Verse 25
युद्धशौण्डो महाबाहुर्नित्योद्यतशरासन: । केसरीव वने नर्दन् मातड़ इव यूथपान्
అతడు యుద్ధశౌండుడు, మహాబాహువు, ఎల్లప్పుడూ బాణధనుస్సు సిద్ధంగా ఉంచేవాడు. అడవిలో సింహంలా గర్జిస్తూ, మదించిన ఏనుగులా శత్రుసేన నాయకులను చెదరగొడతాడు.
Verse 26
मध्यं गत इवादित्यो यो न शक्यो निरीक्षितुम्
అతడు మధ్యాహ్న సూర్యుడివలె—చూడలేనంత దివ్యప్రభ. పురుషసింహా! మీ మహాత్ములైన శ్రేష్ఠ యోధులకైనా కర్ణుని వైపు చూపు నిలపడం సాధ్యం కాదు; మండే మధ్యాహ్న సూర్యుని తిలకించలేనట్టే. అలాగే శరదృతువులోని నిర్మలాకాశంలో సూర్యుడు వేల కిరణాలు చల్లినట్లు, కర్ణుడు యుద్ధంలో బాణజాలాన్ని విస్తరిస్తాడు.
Verse 27
त्वदीयै: पुरुषव्यात्र योधमुख्यैर्महात्मभि: । शरजालसहसांशु: शरदीव दिवाकर:
పురుషవ్యాఘ్రా! మీ మహాత్ములైన శ్రేష్ఠ యోధులకైనా కర్ణుని వైపు చూపు నిలపడం కష్టం. శరదృతువులోని నిర్మలాకాశంలో వేల కిరణాల సూర్యుడు వెలుగు చల్లినట్లు, కర్ణుడు యుద్ధంలో బాణజాలాన్ని విస్తరిస్తాడు.
Verse 28
तपान्ते जलदो यद्धच्छरधारा: क्षरन् मुहुः । दिव्यास्त्रजलद: कर्ण: पर्जन्य इव वृष्टिमान्
ఋతువుల తాపంతో వేడెక్కిన మేఘం మళ్లీ మళ్లీ నీటి ధారలను కురిపించినట్లే, దివ్యాస్త్రరూప జలాన్ని ప్రసాదించే కర్ణమేఘం యుద్ధభూమిపై నిరంతరం బాణవర్షాన్ని కురిపిస్తూ ఉంటుంది।
Verse 29
त्रिदशैरपि चास्यद्धि: शरवर्ष समन्तत:ः । अशक्यस्तदयं जेतुं स्रवद्धिमासशोणितम्,चारों ओर बाणोंकी वृष्टि करके शत्रुओंके शरीरोंसे रक्त और मांस बहानेवाले देवता भी कर्णको परास्त नहीं कर सकते
దేవతలే అన్ని వైపుల నుంచి అతనిపై బాణవర్షం కురిపించినా, ఈ యోధుడిని జయించడం అసాధ్యం; యుద్ధంలో శత్రువుల దేహాల నుంచి మాంసం, రక్తం ధారలుగా ప్రవహింపజేస్తాడు।
Verse 30
कवचेन विहीनश्न कुण्डलाभ्यां च पाण्डव | सोख्द्य मानुषतां प्राप्तो विमुक्त: शक्रदत्तया,पाण्डुनन्दन! कर्ण कवच और कुण्डलसे हीन तथा इन्द्रकी दी हुई शक्तिसे शून्य होकर अब साधारण मनुष्यके समान हो गया है
ఓ పాండవా! కర్ణుడు ఇప్పుడు కవచం, కుండలాలు లేనివాడయ్యాడు; శక్రుడు (ఇంద్రుడు) ఇచ్చిన శక్తి కూడా అతనికి ఇక లేదు. అందువల్ల అతడు సాధారణ మానవస్థితికి దిగివచ్చాడు।
Verse 31
एको हि योगो5स्य भवेद् वधाय च्छिद्रे होनं स्वप्रमत्त: प्रमत्तम् । कृच्छू प्राप्त रथचक्रे विमग्ने हन्या: पूर्व त्वं तु संज्ञां विचार्य
అయినా అతని వధకు ఒక్కటే ఉపాయం ఉంది—అవకాశం దొరికినప్పుడు, అతడు నిర్లక్ష్యంగా ఉన్న వేళ, నీవు పూర్తిగా అప్రమత్తంగా ఉండి దెబ్బకొట్టు. యుద్ధమధ్యంలో శాపవశాత్తు కర్ణుని రథచక్రం భూమిలో కూరుకుపోయి అతడు కష్టంలో పడినప్పుడు, నా సంకేతాన్ని గమనించి అతడు తేరుకునేలోపు సంహరించు।
Verse 32
न हाद्यतास्त्रं युधि हन्यादजय्य- मप्येकवीरो बलभित् सवज्ञ: । जरासंधश्चेदिराजो महात्मा महाबाहुश्वैकलव्यो निषाद:
యుద్ధంలో నిజంగా అజేయుడైనవానిని, బలభేదకుడూ సర్వజ్ఞుడూ అయిన ఒక్క వీరుడైనా, అస్త్రాలతో సంహరించలేడు. అటువంటివారే జరాసంధుడు, మహాత్ముడైన చేది రాజు, మరియు నిషాద మహాబాహువు ఏకలవ్యుడు।
Verse 33
अथापरे निहता राक्षसेन्द्रा हिडिम्बकिर्मीरवकप्रधाना: । अलायुध: परचक्रावमर्दी घटोत्कचश्नोग्रकर्मा तरस्वी
వాయుదేవుడు పలికెను—ఇవే కాక హిడింబ, కిర్మీర, బక మొదలైన ఇతర రాక్షసేంద్రులూ సంహరింపబడ్డారు. శత్రుసేనను నలిపివేసే అలాయుధుడు, భయంకర కర్మలతో వేగవంతుడైన ఘటోత్కచుడూ—మీ క్షేమార్థమే హతులై, హతం చేయుటకై ప్రేరేపింపబడ్డారు.
Verse 131
श्रीवायुदेव उवाच अतिहर्षमिमं प्राप्तं शृणु मे त्वं धनंजय । अतीव मनस: सद्य: प्रसादकरमुत्तमम्
శ్రీ వాయుదేవుడు పలికెను—ఓ ధనంజయా, నా మాట వినుము. నేను మహా హర్షాన్ని పొందితిని—మనస్సుకు తక్షణమే ప్రసన్నతను, స్వచ్ఛతను కలిగించే ఉత్తమానందమది.
Verse 180
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि घटोत्कचवधपर्वणि रात्रियुद्धे घटोत्कचवधे श्रीकृष्णहर्षेडशीत्यधिकशततमो<ध्याय:
ఇట్లు శ్రీమహాభారత ద్రోణపర్వములో, ఘటోత్కచవధపర్వమునందు, రాత్రియుద్ధంలో ఘటోత్కచవధప్రసంగమున ‘శ్రీకృష్ణహర్ష’మనే నూట ఎనభై రెండవ అధ్యాయము సమాప్తమైంది.
Verse 326
एकैकशो निहता: सर्व एते योगैस्तैस्तैस्त्वद्धितार्थ मयैव । अन्यथा जब वह युद्धके लिये अस्त्र उठा लेगा
వాయుదేవుడు పలికెను—వీళ్లందరినీ నేను మాత్రమే, మీ హితార్థం, వివిధ ఉపాయాలతో ఒక్కొక్కరిని ఒక్కొక్కరుగా సంహరించితిని. లేకపోతే, అతడు యుద్ధార్థం ఆయుధాలు ఎత్తిన వేళ, త్రిలోకములో అగ్రశూరుడని ఖ్యాతిగాంచిన వజ్రధారి ఇంద్రుడుకూడా ఆ అజేయ వీరుడు కర్ణుణ్ని చంపలేడు. మగధరాజు జరాసంధుడు, మహామనస్కుడైన చేదిరాజు శిశుపాలుడు, నిషాదజాత మహాబాహువు ఏకలవ్యుడు—వీళ్లందరినీ మీ ప్రయోజనార్థమే నేను నానావిధ యుక్తులతో క్రమంగా పడగొట్టితిని.
Verse 2536
विमदान् रथशार्दूलान् कुरुते रणमूर्थनि । महाबाहु कर्ण युद्धमें कुशल है। उसका धनुष सदा उठा ही रहता है। वनमें दहाड़नेवाले सिंहके समान वह सदा गर्जता रहता है। जैसे मतवाला हाथी कितने ही यूथपतियोंको मदरहित कर देता है
వాయుదేవుడు పలికెను—యుద్ధ శిఖరస్థానంలో మహాబాహువు కర్ణుడు సంగ్రామకుశలుడు; రథశార్దూలుల గర్వాన్నికూడా కూల్చివేస్తాడు. అతని ధనుస్సు ఎల్లప్పుడూ ఎత్తబడి ఉంటుంది; అరణ్యంలో గర్జించే సింహంలా అతడు నిరంతరం నాదిస్తాడు. మదించిన ఏనుగు అనేక యూథపతుల మదాన్ని తొలగించినట్లే, కర్ణుడు యుద్ధముఖంలో సింహసమ పరాక్రమంతో మహారథుల అహంకారాన్నికూడా చూర్ణం చేస్తాడు.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.