Adhyaya 170
द्रौणिप्रतिज्ञा–नारायणास्त्रवर्णनम् (Drauṇi’s Vow and the Description of the Nārāyaṇāstra)
Upa-parva: Nārāyaṇāstra-prayoga (Episode of the Nārāyaṇa Weapon’s Deployment)
Saṃjaya reports that Aśvatthāman wreaks severe devastation upon opponents, likened to end-time destruction. He reiterates a vow before Dhṛtarāṣṭra’s son (Duryodhana), prompting a renewed convergence of Kuru and Pāṇḍava forces. Amid heightened martial sound and imagery, Drauṇi deploys the Nārāyaṇāstra against the Pāṇḍava–Pāñcāla host; countless blazing projectiles and weapon-forms fill the sky, and the astra intensifies in response to resistance. The Pāṇḍava side experiences acute fear as casualties mount. Yudhiṣṭhira, overwhelmed, issues instructions for withdrawal and even expresses self-destructive despair. Kṛṣṇa (Vāsudeva) intervenes with a technical countermeasure: all should lay down weapons and dismount, since the astra targets those who resist. Bhīma refuses the counsel and attempts direct opposition, whereupon the astra’s force increases; the army largely complies by disarming and dismounting, causing the weapon’s pressure to fall away from them while concentrating upon Bhīma, who becomes obscured by blazing energy as the chapter closes.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र को रात्रियुद्ध के भीतर उठती नई मुठभेड़ों का वृत्तांत सुनाते हैं—शतानीक का चित्रसेन से सामना, वृषसेन का द्रुपद (यज्ञसेन) पर प्रहार, और प्रतिविन्ध्य का दुःशासन से टकराव। → तीर-प्रतितीर की वर्षा में शतानीक और चित्रसेन एक-दूसरे को बार-बार बेधते हैं; उधर वृषसेन क्रुद्ध होकर यज्ञसेन की छाती में अनेक तीक्ष्ण बाण उतारता है। रात्रि का अंधकार, थकान और भ्रम युद्ध को और निर्दय बनाते हैं। → एक महारथी का धनुष कट जाता है, घोड़े-सारथि मारे जाते हैं और वह विरथ होकर भी तुरंत हार्दिक्य (कृतवर्मा) के रथ पर चढ़कर युद्ध में लौट आता है—रात्रियुद्ध में जीवन-मरण की डोर एक क्षण में टूटती और फिर किसी दूसरे रथ से बंध जाती है। → सारथियों की चतुराई और रथ-परिवर्तन से मोर्चे संभलते हैं; प्रतिविन्ध्य अपने तीक्ष्ण बाणों से घोड़ों को गिराकर दुष्कर पराक्रम दिखाता है। पर निर्णायक विजय किसी एक पक्ष की नहीं—रात्रि के भीतर युद्ध चलता रहता है। → निशीथ के दारुण समय में ‘यमराष्ट्रविवर्धन’ जैसा घोर संग्राम और भड़क उठता है—अगले क्षण किसका रथ टूटेगा, किसका तेज बुझ जाएगा, यह अनिश्चित रह जाता है।
Shlokas
Verse 1
ऑपनआक्रा बछ। अंक अष्टषष्ट्यधिकशततमो< ध्याय: शतानीकके द्वारा चित्रसेनकी और वृषसेनके द्वारा द्रुपदकी पराजय तथा प्रतिविन्ध्य एवं दुःशासनका युद्ध संजय उवाच शतानीकं शरैस्तूर्ण निर्दहन्तं चमूं तव । चित्रसेनस्तव सुतो वारयामास भारत
సంజయుడు పలికెను—భారతా! ఒక వైపున నకులపుత్రుడు శతానీకుడు తన బాణాగ్నితో మీ సేనను దహించుచున్నట్లు వేగంగా ముందుకు వచ్చుచుండెను. అతనిని మీ కుమారుడు చిత్రసేనుడు అడ్డగించెను.
Verse 2
नाकुलिकश्रित्रसेनं तु विदृध्वा पजचभिराशुगै: । सतुतंप्रतिविव्याध दशभिर्निशितै: शरैः,शतानीकने चित्रसेनको पाँच बाण मारे। चित्रसेनने भी दस पैने बाण मारकर बदला चुकाया
సంజయుడు పలికెను—నకులపుత్రుడు శతానీకుడు శ్రిత్రసేనుని ఐదు వేగవంతమైన బాణాలతో గాయపరచెను. అప్పుడు చిత్రసేనుడు పదునైన పది శరాలతో శతానీకుని గాయపరచి ప్రతిఘాతం తీర్చెను.
Verse 3
चित्रसेनो महाराज शतानीकं पुनर्युधि । नवभिर्निशितैर्बाणैराजघान स्तनान्तरे,महाराज! चित्रसेनने युद्धस्थलमें पुनः नौ तीखे बाणोंद्वारा शतानीककी छातीमें गहरी चोट पहुँचायी
సంజయుడు పలికెను—మహారాజా! యుద్ధమధ్యంలో చిత్రసేనుడు మళ్లీ తొమ్మిది పదునైన బాణాలతో శతానీకుని వక్షస్థలంలో బలంగా కొట్టెను.
Verse 4
नाकुलिस्तस्य विशिखैर्वर्म संनतपर्वभि: । गात्रात् संच्यावयामास तदद्भुतमिवाभवत्,तब नकुलपुत्रने झुकी हुई गाँठवाले अनेक बाण मारकर चित्रसेनके शरीरसे उसके कवचको काट गिराया। वह अद्धभुत-सा कार्य हुआ
సంజయుడు పలికెను—అప్పుడు నకులపుత్రుడు వంగిన ముడులు గల అనేక బాణాలతో కొట్టి అతని దేహం నుండి కవచాన్ని తొలగించెను; అది నిజంగా అద్భుతంగా కనిపించెను.
Verse 5
सो<पेतवर्मा पुत्रस्ते विरराज भृशं नृप । उत्सृज्य काले राजेन्द्र निर्मोकमिव पन्नग:,नरेश्वर! राजेन्द्र! कवच कट जानेपर आपका पुत्र चित्रसेन समयपर केंचुल छोड़नेवाले सर्पके समान अत्यन्त सुशोभित हुआ
సంజయుడు పలికెను—నృపా! రాజేంద్రా! కవచం తొలగిన తరువాత మీ కుమారుడు అపేతవర్మ (చిత్రసేనుడు) సమయానుసారం చర్మం విడిచే సర్పంలా అత్యంత ప్రకాశించెను.
Verse 6
ततोअस्य निशितैर्बाणैर्थ्वजं चिच्छेद नाकुलि: । धनुश्वैव महाराज यतमानस्य संयुगे
సంజయుడు పలికెను—మహారాజా! ఆపై యుద్ధంలో విజయం కోసం శ్రమిస్తున్న చిత్రసేనుని ధ్వజాన్ని కూడా, అతని ధనుస్సును కూడా నకులపుత్రుడు పదునైన బాణాలతో కోసివేశెను.
Verse 7
स च्छिन्नधन्वा समरे विवर्मा च महारथ: । धनुरन्यन्महाराज जग्राहारिविदारणम्,राजेन्द्र! समरांगणमें धनुष और कवच कट जानेपर महारथी चित्रसेनने दूसरा धनुष हाथमें लिया, जो शत्रुको विदीर्ण करनेमें समर्थ था
యుద్ధంలో ధనుస్సు తెగి కవచం చీలిపోయినప్పటికీ, ఓ మహారాజా, రాజేంద్రా! ఆ మహారథుడు శత్రువులను విదారించగల మరో ధనుస్సును పట్టుకున్నాడు.
Verse 8
ततस्तूर्ण चित्रसेनो नाकुलिं नवभि: शरै: | विव्याध समरे क्रुद्धो भरतानां महारथ:,उस समय समरभूमिमें कुपित हुए भरतकुलके महारथी वीर चित्रसेनने नकुलपुत्र शतानीकको नौ बाणोंसे घायल कर दिया
అనంతరం సమరంలో క్రోధంతో వేగంగా కదిలిన భరతవంశ మహారథుడు చిత్రసేనుడు నకులపుత్రుడు శతానీకుని తొమ్మిది బాణాలతో గాయపరిచాడు.
Verse 9
शतानीको<थ संक्रुद्धश्चित्रसेनस्थ मारिष । जघान चतुरो वाहान् सारथिं च नरोत्तम:,माननीय नरेश! तब अत्यन्त कुपित हुए नरश्रेष्ठ शतानीकने चित्रसेनके चारों घोड़ों और सारथिको मार डाला
అప్పుడు అత్యంత క్రోధంతో రగిలిన నరశ్రేష్ఠుడు శతానీకుడు చిత్రసేనుని నాలుగు గుర్రాలను, అతని సారథినీ కూడా సంహరించాడు.
Verse 10
अवलप्लुत्य रथात् तस्माच्चित्रसेनो महारथ: । नाकुलिं पञ्चविंशत्या शराणामार्दयद् बली,तब बलवान महारथी चित्रसेनने उस रथसे कूदकर नकुलपुत्र शतानीकको पचीस बाण मारे
అప్పుడు బలవంతుడైన మహారథుడు చిత్రసేనుడు ఆ రథం నుండి దూకి దిగిపోయి నకులపుత్రుడు శతానీకుని ఇరవై ఐదు బాణాలతో బలంగా కొట్టాడు.
Verse 11
तस्य तत्कुर्वत: कर्म नकुलस्य सुतो रणे । अर्धचन्द्रेण चिच्छेद चापं रत्नविभूषितम्,यह देख रणक्षेत्रमें नकुलपुत्रने पूर्वोक्त कर्म करनेवाले चित्रसेनके रत्नविभूषित धनुषको एक अर्धचन्द्राकार बाणसे काट डाला
అతడు ఆ కార్యంలో నిమగ్నుడై ఉన్న వేళనే, యుద్ధంలో నకులపుత్రుడు అర్ధచంద్రాకార బాణంతో చిత్రసేనుని రత్నాలతో అలంకరించిన ధనుస్సును చీల్చి వేసాడు.
Verse 12
सच्छिन्नधन्वा विरथो हताश्वनो हतसारथि: । आरुरोह रथं तूर्ण हार्दिक्यस्य महात्मन:,धनुष कट गया, घोड़े और सारथि मारे गये और वह रथहीन हो गया। उस अवस्थामें चित्रसेन तुरंत भागकर महामना कृतवर्माके रथपर जा चढ़ा
ధనుస్సు తెగి, రథం కోల్పోయి, గుర్రాలు హతమై, సారథి చనిపోవడంతో అతడు రథహీనుడయ్యాడు; అప్పుడు మహాత్ముడు హార్దిక్యుడు (కృతవర్మ) రథాన్ని వేగంగా ఎక్కాడు।
Verse 13
ट्रुपदं तु सहानीकं द्रोणप्रेप्सुं महारथम् । वृषसेनो<भ्ययात् तूर्ण किर|ञ्शरशतैस्तदा
ద్రోణుని ఎదుర్కొనుటకు సేనతో కూడి ముందుకు వస్తున్న మహారథి ద్రుపదునిపై వృషసేనుడు తక్షణమే వేగంగా దూసుకెళ్లి, అప్పుడు వందల బాణాలను వర్షించాడు।
Verse 14
यज्ञसेनस्तु समरे कर्णपुत्रं महारथम् । षष्ट्या शराणां विव्याध बाह्दवोरुगसि चानघ,निष्पाप नरेश! समरांगणमें राजा यज्ञसेन (द्रुपद)-ने महारथी कर्णपुत्र वृषसेनकी छाती और भुजाओंमें साठ बाण मारे
నిష్పాప నరేశా! సమరంలో యజ్ఞసేనుడు (ద్రుపదుడు) కర్ణపుత్రుడైన మహారథి వృషసేనుని భుజాలలోను వక్షస్థలంలోను అరవై బాణాలతో ఛేదించాడు।
Verse 15
वृषसेनस्तु संक्रुद्धो यज्ञसेनं रथे स्थितम् । बहुभि: सायकैस्ती3्ष्णराजघान स्तनान्तरे,तब वृषसेन अत्यन्त कुपित होकर रथपर बैठे हुए यज्ञसेनकी छातीमें बहुत-से पैने बाण मारे
అప్పుడు వృషసేనుడు తీవ్రంగా కోపించి, రథంపై నిలిచిన యజ్ఞసేనుని వక్షస్థలంలో అనేక పదునైన బాణాలతో కొట్టాడు।
Verse 16
तावुभौ शरनुन्नाज़ौ शरकण्टकितौ रणे । व्यभ्राजेतां महाराज श्वाविधौ शललैरिव
మహారాజా! యుద్ధరంగంలో ఆ ఇద్దరూ బాణాలతో ఛేదింపబడి, బాణరూప కంటకాలతో నిండిపోయి, ముల్లులతో కప్పబడిన రెండు ముళ్లపందుల వలె ప్రకాశించారు।
Verse 17
रुक्मपुड्खीै: प्रसन्नाग्रै: शरैश्छिन्नतनुच्छदौ । रुधिरीघपरिक्लिन्नौ व्यभ्राजेतां महामृथे
సంజయుడు పలికెను—ఆ మహాసమరంలో బంగారు పుంఖములు గల, స్వచ్ఛమైన పదునైన అగ్రభాగముల బాణములు వారి కవచములను చీల్చివేశాయి. రక్తధారలతో తడిసి ఉన్నప్పటికీ ఆ ఇద్దరు వీరులు విచిత్రమైన, భయంకరమైన కాంతితో ప్రకాశించారు.
Verse 18
तपनीयनिभौ चित्रौ कल्पवृक्षाविवाद्भुतौ । किंशुकाविव चोत्फुल्लौ व्यकाशेतां रणाजिरे
సంజయుడు పలికెను—రణభూమిలో వారు ఇద్దరూ తప్తసువర్ణంలా విచిత్రంగా, కల్పవృక్షంలా అద్భుతంగా, పుష్పించిన కింశుక (పలాశ) వృక్షాల్లా కాంతిమంతంగా ప్రకాశించారు.
Verse 19
वृषसेनस्ततो राजन ट्रुपदं नवभि: शरै: | विद्ध्वा विव्याध सप्तत्या पुनरन्यैस्त्रिभिस्त्रिभि:
సంజయుడు పలికెను—ఓ రాజా! అప్పుడు వృషసేనుడు ద్రుపదుని తొమ్మిది బాణాలతో గాయపరచి, మరల డెబ్బై బాణాలతో తీవ్రంగా బీదాడు; అనంతరం ఇతర బాణాలను మూడు మూడు చొప్పున విడిచెను.
Verse 20
तत:ः शरसहस्राणि विमुज्चन् विवभौ तदा । कर्णपुत्रो महाराज वर्षमाण इवाम्बुद:,महाराज! तदनन्तर सहस्रों बाणोंका प्रहार करता हुआ कर्णपुत्र वृषसेन जलकी वर्षा करनेवाले मेघके समान सुशोभित होने लगा
సంజయుడు పలికెను—మహారాజా! అప్పుడు వేలాది బాణాలను విడిచెను కర్ణపుత్రుడు వృషసేనుడు; వర్షం కురిపించే మేఘంలా అతడు ప్రకాశించాడు.
Verse 21
इससे क्रोधमें भरे हुए राजा द्रपदने एक पानीदार पैने भल्लसे वृषसेनके धनुषके दो टुकड़े कर डाले
సంజయుడు పలికెను—అప్పుడు క్రోధంతో నిండిన రాజు ద్రుపదుడు మెరుస్తూ పదునైన భల్లబాణంతో వృషసేనుని ధనుస్సును రెండు ముక్కలుగా చీల్చివేశాడు.
Verse 22
सोअन्यत् कार्मुकमादाय रुक्मबद्धं नवं दृढम् । तूणादाकृष्य विमलं भल्लं पीत॑ शितं दृढम्
సంజయుడు పలికెను—అప్పుడు వృషసేనుడు బంగారంతో బిగించబడిన కొత్తదైన, దృఢమైన మరొక ధనుస్సును పట్టుకున్నాడు. అతడు తూణీరం నుండి నిర్మలమైన, మెరుస్తున్న, పసుపు వర్ణముగల, పదునైన, బలమైన భల్ల బాణాన్ని తీసాడు. దానిని ధనుస్సుపై అమర్చి చెవివరకు లాగి, సమస్త సోమకులను భయపెట్టుచు, రాజు ద్రుపదుని లక్ష్యంగా చేసి ఆ భల్లాన్ని విడిచెను.
Verse 23
द्रपदस्तु ततः क्रुद्धो वृषसेनस्य कार्मुकम् । द्विधा चिच्छेद भललेन पीतेन निशितेन च
సంజయుడు పలికెను—అప్పుడు కోపించిన ద్రుపదుడు పసుపు వర్ణముగల పదునైన భల్ల బాణంతో వృషసేనుని ధనుస్సును రెండు ముక్కలుగా చీల్చెను. అనంతరం వృషసేనుడు మరొక ధనుస్సును అమర్చి, ద్రుపదుని లక్ష్యంగా చేసి చెవివరకు లాగి, సమస్త సోమకులను భయపెట్టుచు బాణాన్ని విడిచెను.
Verse 24
हृदयं तस्य भित्त्वाच जगाम वसुधातलम् । कश्मलं प्राविशद् राजा वृषसेनशराहत:,वह भल्ल्ल ट्रपदकी छाती छेदकर धरतीपर जा गिरा। वृषसेनके उस भललसे आहत होकर राजा ट्रुपद मूर्च्छित हो गये
సంజయుడు పలికెను—ఆ భల్లం అతని హృదయాన్ని చీల్చి భూమితలంపై పడిపోయెను. వృషసేనుని బాణాఘాతంతో రాజు మోహావస్థలోకి వెళ్లి మూర్ఛపోయి కూలిపోయెను.
Verse 25
सारथिस्तमपोवाह स्मरन् सारथिचेष्टितम् । तस्मिन् प्रभग्ने राजेन्द्र पजचालानां महारथे
సంజయుడు పలికెను—ఓ రాజేంద్రా! పాంచాలుల మహారథి (ద్రుపదుడు) అలా కుదేలైనప్పుడు, సారథి సారథి ధర్మాన్ని స్మరించి అతనిని అక్కడి నుండి తొలగించి తీసుకెళ్లెను.
Verse 26
ततस्तु द्रुपदानीकं शरैश्छिन्नतनुच्छदम् । सम्प्राद्रवत् तदा राजन् निशीथे भैरवे सति
సంజయుడు పలికెను—తదనంతరం, ఓ రాజా! బాణవర్షాలతో శరీరాలు, కవచాలు చీల్చబడిన ద్రుపదుని సేన, ఆ భయంకరమైన అర్ధరాత్రి వేళలో చెదిరి పారిపోయెను.
Verse 27
राजेन्द्र! तब सारथि अपने कर्तव्यका स्मरण करके उन्हें रणभूमिसे दूर हटा ले गया। पांचालोंके महारथी द्रपदके हट जानेपर बाणोंसे कटे हुए कवचवाली द्रुपदकी सारी सेना उस भयंकर आधीरातके समय वहाँसे भाग चली ।।
సంజయుడు పలికెను—రాజేంద్రా! అప్పుడు సారథి తన ధర్మాన్ని స్మరించి వారిని యుద్ధభూమి నుండి దూరంగా తీసుకుపోయెను. పాంచాలుల మహారథి ద్రుపదుడు వెనుదిరిగిన వెంటనే, బాణాలతో చీల్చబడిన కవచాలు ధరించిన ద్రుపదుని సమస్త సేన ఆ భయంకర అర్ధరాత్రి వేళ అక్కడి నుండి పారిపోయెను. పారిపోతున్న సైనికులు విసిరివేసిన దివిటీలన్నీ చుట్టూరా మండుచుండగా, వాటి కాంతితో, ఓ రాజా, ఆ భూమి మేఘరహిత ఆకాశంలో గ్రహనక్షత్రాలు మెరిసినట్లుగా విరాజిల్లెను।
Verse 28
तथाडूुदैर्निपतितैव्यराजत वसुंधरा । प्रावृट्काले महाराज विद्युदूभिरिव तोयद:
సంజయుడు పలికెను—మహారాజా! వీరుల నుండి పడిపోయిన మెరిసే బాహుబంధాలతో ఆ వసుంధర విరాజిల్లెను; వర్షాకాలంలో మెరుపులతో మేఘం ప్రకాశించినట్లుగా।
Verse 29
ततः कर्णसुतात् त्रस्ता: सोमका विद्रदुद्रुव॒ुः । यथेन्द्रभयवित्रस्ता दानवास्तारकामये
సంజయుడు పలికెను—ఆపై కర్ణుని కుమారుని భయంతో వణికిన సోమకులు వేగంగా పారిపోయిరి; తారకామయ యుద్ధంలో ఇంద్రభయంతో దానవులు చెదరిపోయినట్లుగా।
Verse 30
तदनन्तर कर्णपुत्र वृषसेनके भयसे त्रस्त हो सोमकवंशी क्षत्रिय उसी प्रकार भागने लगे, जैसे तारकामय संग्राममें इन्द्रके भयसे डरे हुए दानव भागे थे ।।
సంజయుడు పలికెను—ఆ తరువాత కర్ణుని కుమారుడు వృషసేనుని భయంతో త్రస్తులైన సోమక వంశ క్షత్రియులు పారిపోవడం ప్రారంభించిరి; తారకామయ సంగ్రామంలో ఇంద్రభయంతో దైత్యులు పారినట్లుగా। మహారాజా! సమరంలో వృషసేనుని చేత వేధింపబడి అల్లకల్లోలంగా పరుగెత్తిన సోమక యోధులు దివిటీల కాంతితో ప్రకాశించి విశేషంగా కనిపించిరి।
Verse 31
तांस्तु निर्जित्य समरे कर्णपुत्रो5प्यरोचत । मध्यंदिनमनुप्राप्तो घर्माशुरिव भारत,भारत! युद्धस्थलमें उन सबको जीतकर कर्णपुत्र वृषसेन भी दोपहरके प्रचण्ड किरणोंवाले सूर्यके समान उद्धासित हो रहा था
సంజయుడు పలికెను—భారతా! సమరంలో వారందరిని జయించిన కర్ణుని కుమారుడు వృషసేనుడు కూడా మధ్యాహ్నానికి చేరిన కఠిన కిరణాల సూర్యునిలా దగ్ధతేజస్సుతో ప్రకాశించెను।
Verse 32
तेषु राजसहस्रेषु तावकेषु परेषु च । एक एव ज्वलंस्तस्थौ वृषसेन: प्रतापवान्,आपके और शत्रुपक्षेके सहस्नों राजाओंके बीच एकमात्र प्रतापी वृषसेन ही अपने तेजसे प्रकाशित होता हुआ रणभूमिमें खड़ा था
ఆ వేలాది రాజుల మధ్య—మీ పక్షంలోనూ, ప్రత్యర్థి పక్షంలోనూ—ప్రతాపవంతుడైన వృషసేన ఒక్కడే యుద్ధభూమిలో తన తేజస్సుతో జ్వలిస్తూ నిలిచెను।
Verse 33
स विजित्य रणे शूरान् सोमकानां महारथान् | जगाम त्वरितस्तत्र यत्र राजा युधिष्ठटिर:,वह युद्धके मैदानमें शूरवीर सोमक महारथियोंको परास्त करके तुरंत वहाँ चला गया, जहाँ राजा युधिष्छिर खड़े थे
సమరంలో సోమకుల వీర మహారథులను జయించి, అతడు వెంటనే వేగంగా రాజా యుధిష్ఠిరుడు నిలిచిన చోటుకు వెళ్లెను।
Verse 34
प्रतिविन्ध्यमथ क्रुद्ध॑ प्रदहन्तं रणे रिपून् दुःशासनस्तव सुत:ः प्रत्यगच्छन्महारथ:
అప్పుడు కోపంతో మండుతున్న ప్రతివింధ్యుడు యుద్ధరంగంలో శత్రువులను దహింపజేస్తూ ముందుకు సాగెను; అతనిని ఎదుర్కొనుటకు మీ కుమారుడు, మహారథి దుఃశాసనుడు, ఎదురుగా వచ్చెను।
Verse 35
तयो: समागमो राजंश्रित्ररूपो बभूव ह । व्यपेतजलद व्योम्नि बुधभास्करयोरिव,राजन! जैसे मेघरहित आकाशमें बुध और सूर्यका समागम हो, उसी प्रकार युद्धस्थलमें उन दोनोंका अद्भुत मिलन हुआ
రాజా! ఆ ఇద్దరి సమాగమం యుద్ధరంగంలో అద్భుతంగా కనిపించింది—మేఘరహిత ఆకాశంలో బుధుడు మరియు సూర్యుడు కలిసినట్లుగా।
Verse 36
प्रतिविन्ध्यं तु समरे कुर्वाणं कर्म दुष्करम् । दुःशासनस्त्रिभिर्बाणैर्ललाटे समविध्यत,समरांगणमें दुष्कर कर्म करनेवाले प्रतिविन्ध्यके ललाटमें दुःशासनने तीन बाण मारे
సమరంలో దుష్కర కార్యం చేయుచున్న ప్రతివింధ్యుని లలాటంలో దుఃశాసనుడు మూడు బాణాలతో బిగించి కొట్టెను।
Verse 37
सो5तिविद्धों बलवता तव पुत्रेण धन्विना । विरराज महाबाहु: सशृज्ञ इव पर्वतः
సంజయుడు పలికెను—నీ బలవంతుడైన ధనుర్ధర కుమారుడు విడిచిన బాణాలతో పదేపదే బలంగా గాయపడినప్పటికీ మహాబాహువు ప్రతివింధ్యుడు శిఖరాలతో కిరీటధారిగా ఉన్న పర్వతంలా ప్రకాశించాడు।
Verse 38
दुःशासन तु समरे प्रतिविन्ध्यो महारथ: । नवश्ि: सायकैर्विद्ध्वा पुनर्विव्याध सप्तभि:,तत्पश्चात् महारथी प्रतिविन्ध्यने समरभूमिमें दुःशासनको नौ बाणोंसे घायल करके फिर सात बाणोंसे बींध डाला
సంజయుడు పలికెను—యుద్ధంలో మహారథుడు ప్రతివింధ్యుడు దుశ్శాసనుణ్ని తొమ్మిది బాణాలతో గాయపరచి, తరువాత మరల ఏడు బాణాలతో ఛేదించాడు।
Verse 39
तत्र भारत पुत्रस्ते कृतवान् कर्म दुष्करम् | प्रतिविन्ध्यहयानुग्रै: पातयामास सायकै:
సంజయుడు పలికెను—ఓ భారతా! అక్కడ నీ కుమారుడు దుష్కరమైన కార్యం చేశాడు; భయంకర బాణాలతో ప్రతివింధ్యుని గుర్రాలను కూలదోశాడు।
Verse 40
सारथिं चास्य भल्लेन ध्वजं च समपातयत् | रथं च तिलशो राजन् व्यधमत् तस्य धन्विन:
సంజయుడు పలికెను—రాజా! ఒక భల్లబాణంతో అతడు ఆ ధనుర్ధర ప్రతివింధ్యుని సారథిని, ధ్వజాన్ని నేలకూల్చి, అతని రథాన్ని కూడా నువ్వుల గింజలంత చిన్న చిన్న ముక్కలుగా చిదిమేశాడు।
Verse 41
पताकाश्व सतूणीरा रश्मीन् योक्त्राणि च प्रभो । चिच्छेद तिलश: क्रुद्ध: शरै: संनतपर्वभि:
సంజయుడు పలికెను—ప్రభూ! కోపంతో మండిన దుశ్శాసనుడు బాగా వంచిన ముడులు గల బాణాలతో ప్రతివింధ్యుని పతాకాలు, గుర్రాలు, తూనీరాలు, బాగడోర్లు, రథయోక్త్రాలను కూడా తుక్కుతుక్కుగా కోసివేశాడు।
Verse 42
विरथ: स तु धर्मात्मा धनुष्पाणिरवस्थित: । अयोधयत् तव सुतं किरञ्शरशतान् बहून्
సంజయుడు పలికెను—రథం కోల్పోయినప్పటికీ ఆ ధర్మాత్ముడు ధనుస్సు చేతబట్టి అచలంగా నిలిచెను. వందల కొద్దీ బాణవర్షం కురిపిస్తూ నీ కుమారునితో యుద్ధం చేసెను.
Verse 43
क्षुरप्रेण धनुस्तस्य चिच्छेद तनयस्तव । अथैनं दशभिर्बाणैश्छिन्नधन्वानमार्दयत्,तब आपके पुत्रने एक क्षुरप्रसे प्रतिविन्ध्यका धनुष काट दिया और धनुष कट जानेपर उसे दस बाणोंसे गहरी चोट पहुँचायी
సంజయుడు పలికెను—నీ కుమారుడు క్షురప్ర బాణంతో అతని ధనుస్సును కోసివేశెను. ఆపై ధనుస్సు తెగినవానిని పది బాణాలతో బలంగా గాయపరచెను.
Verse 44
त॑ दृष्टवा विरथं तत्र भ्रातरो5स्य महारथा: । अन्ववर्तन्त वेगेन महत्या सेनया सह,उसे रथहीन हुआ देख उसके अन्य महारथी भाई विशाल सेनाके साथ बड़े वेगसे उसकी सहायताके लिये आ पहुँचे
సంజయుడు పలికెను—అక్కడ అతడు రథహీనుడై ఉన్నదాన్ని చూసి, అతని మహారథులైన సోదరులు మహాసేనతో కలిసి వేగంగా అతని సహాయానికి వచ్చిరి.
Verse 45
आप्लुत: स ततो यान॑ सुतसोमस्य भास्वरम् | धनुर्गह्ा महाराज विव्याध तनयं तव,महाराज! तब प्रतिविन्ध्य उछलकर सुतसोमके तेजस्वी रथपर जा बैठा और हाथमें धनुष लेकर आपके पुत्रको घायल करने लगा
సంజయుడు పలికెను—మహారాజా! అప్పుడు ప్రతివింధ్యుడు దూకి సుతసోముని ప్రకాశవంతమైన రథంపై ఎక్కెను. ధనుస్సు పట్టుకొని నీ కుమారుని గాయపరచసాగెను.
Verse 46
ततस्तु तावका: सर्वे परिवार्य सुतं तव । अभ्यवर्तन्त संग्रामे महत्या सेनया वृता:,यह देख आपके सभी योद्धा आपके पुत्र दुःशासनको सब ओरसे घेरकर विशाल सेनाके साथ वहाँ युद्धके लिये डट गये
సంజయుడు పలికెను—అది చూసి నీ వారందరూ నీ కుమారుని చుట్టుముట్టి, మహాసేన రక్షణలో, మళ్లీ సంగ్రామంలోకి ముందుకు సాగిరి.
Verse 47
ततः प्रववृते युद्ध तव तेषां च भारत । निशीथे दारुणे काले यमराष्ट्रविवर्धनम्,भारत! तदनन्तर उस भयंकर निशीथकालमें आपके पुत्र और द्रौपदीपुत्रोंका घोर युद्ध आरम्भ हुआ, जो यमराजके राज्यकी वृद्धि करनेवाला था
అనంతరం, ఓ భారతా! ఆ భయంకరమైన నిశీథకాలమైన అర్ధరాత్రి వేళ నీ కుమారులకూ వారి (ద్రౌపదీపుత్రుల) మధ్య ఘోర యుద్ధం ప్రారంభమైంది—అది యమరాజ్యాన్ని మాత్రమే విస్తరించేది.
Verse 167
इस प्रकार श्रीमह्ााभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत घटोत्कचवधपर्वमें रात्रियुद्धके अवसरपर अलगम्बुषका पराजयविषयक एक सौ सरसठवाँ अध्याय पूरा हुआ
ఇట్లు శ్రీమహాభారత ద్రోణపర్వంలో, ఘటోత్కచవధపర్వంలో, రాత్రియుద్ధ సందర్భంలో అలంబుషుని పరాజయవిషయక నూట అరవైఏడవ అధ్యాయం సమాప్తమైంది.
Verse 168
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि घटोत्कचवधपर्वणि रात्रियुद्धे शतानीकादियुद्धे5ष्टषष्ट्यधिकशततमो< ध्याय:
ఇట్లు శ్రీమహాభారత ద్రోణపర్వంలో, ఘటోత్కచవధపర్వంలో, రాత్రియుద్ధ సమయంలో శతానీకాది యుద్ధవిషయక నూట అరవైఎనిమిదవ అధ్యాయం సమాప్తమైంది.
Frequently Asked Questions
Whether valor requires continued resistance when resistance predictably worsens collective harm: the chapter frames a dharma-sankat between pride-driven confrontation and restraint-based compliance to protect the wider host.
Under certain conditions, the ethically superior action is controlled non-resistance: disciplined renunciation of aggression can be both morally coherent and strategically effective when a threat is designed to amplify against opposition.
No explicit phalaśruti appears in this passage; the meta-instruction is implicit in Kṛṣṇa’s procedural teaching that correct knowledge of an astra’s operating rule is itself protective within the epic’s broader dharma framework.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.