Shloka 283
Adhyāya 140: Rātriyuddhe Droṇa-prāpti-prayatnaḥ
Night engagement and the attempt to reach Droṇa
विमर्द: कर्णभीमाभ्यामासीच्च परमो रणे | नरेश्वर! जैसे दो हाथी किसीसे प्रेरित होकर नरकुलके वनको रौंद डालते हैं, उसी प्रकार मेघोंकी घटाके समान आपकी सेना बड़ी दुरवस्थामें पड़ गयी थी। उसके रथ और ध्वज गिराये जा चुके थे। हाथी, घोड़े और मनुष्य मारे गये थे। कर्ण और भीमसेनने उस युद्धस्थलमें महान् संहार मचा रखा था
sañjaya uvāca |
vimardaḥ karṇa-bhīmābhyām āsīc ca paramo raṇe |
nareśvara! yathā dvau hastinau kasyacid preritaḥ nara-kula-vanam avamṛdnītaḥ, tathā megha-ghaṭā-samā tava senā mahā-duravasthāṁ gatā |
tasyā rathāḥ dhvajāś ca nipātitāḥ |
hastinaḥ aśvāś ca manuṣyāś ca hatāḥ |
karṇaś ca bhīmasenaś ca tasmin yuddha-sthale mahā-saṁhāraṁ cakratuḥ ||
సంజయుడు అన్నాడు—యుద్ధంలో కర్ణుడు, భీమసేనుడు మధ్య అత్యంత ఘోరమైన ఢీకొట్టు జరిగింది. నరేశ్వరా! ఎవరో ప్రేరేపించిన రెండు ఏనుగులు మనుష్యుల అడవిని తొక్కివేసినట్లుగా, మేఘఘటంలా ఉన్న నీ సైన్యం దురవస్థలో పడింది. వారి రథాలు, ధ్వజాలు కూలిపోయాయి; ఏనుగులు, గుర్రాలు, వీరులు హతమయ్యారు. ఆ రణభూమిలో కర్ణుడు, భీమసేనుడు మహాసంహారం సృష్టించారు.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse underscores the ethical gravity of war: even when fought under kṣatriya duty, unchecked martial fury produces indiscriminate ruin—symbolized by fallen standards and slain men and beasts—inviting reflection on restraint, discernment, and the human cost of vengeance-driven heroism.
Sañjaya reports to the king that Karṇa and Bhīmasena have engaged in an extremely fierce melee. Their combat throws the Kaurava forces into chaos; chariots and banners are toppled, and elephants, horses, and soldiers are killed as the two warriors devastate the battlefield.