Shloka 16
दुर्योधन-कर्ण-संवादः
Duryodhana–Karna Dialogue on Vyūha-bheda and Daiva
Devanagari script
कृष्णसर्पो यथा मुक्तो वल्मीकं नृपसत्तम । तथात्यगान्महीं बाणो भित्त्वा कैकेयमाहवे,नृपश्रेष्ट जैसे काला साँप बाँबीमें प्रवेश करता है, उसी प्रकार द्रोणाचार्यके धनुषसे छूटा हुआ वह बाण युद्धस्थलमें केकयराजकुमार बृहत्क्षत्रको विदीर्ण करके पृथ्वीमें घुस गया
Translation
సంజయుడు పలికెను—నృపశ్రేష్ఠా! విడిచిపెట్టబడిన నల్ల సర్పం పుట్టలో ప్రవేశించునట్లు, యుద్ధంలో కైకేయుని చీల్చి ఆ బాణం భూమిలోకి దూరిపోయెను।
Word by Word
कृष्णसर्पःa black serpent
कृष्णसर्पः:
Karta
TypeNoun
Rootकृष्णसर्प
FormMasculine, Nominative, Singular
यथाas/just as
यथा:
TypeIndeclinable
Rootयथा
मुक्तःreleased/let go
मुक्तः:
TypeAdjective
Rootमुच्
FormMasculine, Nominative, Singular, Past passive participle (क्त)
वल्मीकम्an anthill
वल्मीकम्:
Karma
TypeNoun
Rootवल्मीक
FormMasculine, Accusative, Singular
नृपसत्तमO best of kings
नृपसत्तम:
TypeNoun
Rootनृपसत्तम
FormMasculine, Vocative, Singular
तथाso/thus
तथा:
TypeIndeclinable
Rootतथा
अत्यगात्entered/went into
अत्यगात्:
TypeVerb
Rootअति-गम्
FormAorist (लुङ्), 3rd, Singular, Parasmaipada
महीम्the earth/ground
महीम्:
Karma
TypeNoun
Rootमही
FormFeminine, Accusative, Singular
बाणःthe arrow
बाणः:
Karta
TypeNoun
Rootबाण
FormMasculine, Nominative, Singular
भित्त्वाhaving pierced/split
भित्त्वा:
TypeVerb
Rootभिद्
FormAbsolutive/Gerund (क्त्वा)
कैकेयम्the Kaikeya (prince/warrior)
कैकेयम्:
Karma
TypeNoun
Rootकैकेय
FormMasculine, Accusative, Singular
आहवेin battle
आहवे:
Adhikarana
TypeNoun
Rootआहव
FormMasculine, Locative, Singular
Speaker
संजय उवाच
Character Dynamics
Dharma Sankata (Moral Dilemma)
War Context
Verse Rasa (Emotional Essence)
Philosophical Teaching
Political Layer
Geographic Context
Cross References
Meter (Chandas)
Sandhi Notes