Adhyaya 55
अध्याय ५५ — भीष्मस्य प्रचण्डविक्रमः, अर्जुनप्रत्युत्तरं, कृष्णस्य चक्रोद्यतिः (Chapter 55: Bhīṣma’s onslaught, Arjuna’s counter, and Kṛṣṇa’s raised discus)
Upa-parva: Bhīṣma-vīrya–darśana (Battlefield Episode: Bhīṣma’s onslaught and Kṛṣṇa’s intervention)
Dhṛtarāṣṭra asks Saṃjaya to report Bhīṣma’s actions after his vow in the fierce engagement. Saṃjaya narrates a tumultuous clash marked by overwhelming sound, rout, and heavy losses; Bhīṣma’s archery is described as omnidirectional and nearly unanswerable, fragmenting Yudhiṣṭhira’s forces and inducing panic. Arjuna and Kṛṣṇa move toward Bhīṣma; Bhīṣma showers Arjuna’s chariot with arrows, repeatedly re-strings new bows with exceptional speed, and even praises Arjuna’s skill when his bow is cut. Despite Kṛṣṇa’s charioteering that neutralizes volleys, Bhīṣma wounds both Kṛṣṇa and Arjuna. Observing Arjuna’s apparent restraint against the elder, Kṛṣṇa resolves to end Bhīṣma himself, leaps from the chariot with Sudarśana, and rushes forward. Bhīṣma welcomes the approach with reverential address, framing death by Kṛṣṇa as auspicious. Arjuna restrains Kṛṣṇa, reaffirms his own vow to bring the war to its conclusion with Kṛṣṇa’s support, and Kṛṣṇa returns to the chariot. The chapter closes with Arjuna’s intensified counterattack (including a major astric deployment), the Kaurava side’s temporary withdrawal at dusk, and a quantitative notice of Arjuna’s battlefield impact.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र को बताता है कि कौरव-सेना एक अत्यन्त भयंकर, अभेद्य ‘क्रौंच-व्यूह’ में सजाई जा रही है—ऐसा विन्यास जो शत्रु की गति, दृष्टि और साहस तीनों को तोड़ दे। → द्रोण, कृप, शल्य, सोमदत्त, विकर्ण, अश्वत्थामा, दुःशासन आदि प्रमुख महारथियों को उनके-उनके स्थानों पर नियुक्त किया जाता है; पीछे-रक्षा में नानादेशीय राजाओं की पंक्तियाँ खड़ी होती हैं। भीष्म-रक्षित सेना को अजेय कहा जाता है, फिर भी भीमसेन की प्रचण्डता का संकेत भीतर-ही-भीतर भय की लहर उठाता है। → रण-वाद्यों का एक साथ विस्फोट—शंख, भेरी, पणव, आनक—और सिंहनादों के साथ समूची कौरव-सेना का युद्धोन्माद में उठ खड़ा होना; क्रौंच-व्यूह का ‘जीवित’ हो जाना। → व्यूह-रचना पूर्ण होती है; कौरव पक्ष हर्षित होकर युद्ध के लिए तत्पर दिखता है और अपनी सामूहिक शक्ति पर भरोसा जमाता है। → यह अभेद्य प्रतीत होने वाला क्रौंच-व्यूह पाण्डवों के प्रहार के सामने टिकेगा या भीम/पाण्डव इसकी चोंच और पंखों को तोड़ देंगे—अगला प्रसंग इसी टकराव की ओर धकेल देता है।
Shlokas
Verse 1
[दाक्षिणात्य अधिक पाठके २ ई श्लोक मिलाकर कुल ६० ई लोक हैं।] >> श््जु ीस-ॉ्िसस ३. यहाँ “नियुत” का अर्थ एक लाख किया गया है। किसी-किसीके मतमें उसका अर्थ दस लाख भी होता है। २. दस करोड़की संख्याको अर्बुद कहते हैं। 3. पंख। ४. अग्रभाग। ५. पंखके भीतरके छोटे-छोटे पंख। एकपज्चाशत्तमो< ध्याय: कौरव-सेनाकी व्यूह-रचना तथा दोनों दलोंमें शंखध्वनि और सिंहनाद संजय उवाच क्रौज्च॑ दृष्टवा ततो व्यूहमभेद्यं तनयस्तव । रक्ष्यमाणं महाघोरं पार्थेनामिततेजसा
సంజయుడు పలికెను—మహారాజా! అప్పుడు అమితతేజస్సుగల పార్థుడు (అర్జునుడు) కాపాడుచున్న ఆ మహాభయంకరమైన, అభేద్యమైన క్రౌంచవ్యుహమును చూచి మీ కుమారుడు (దుర్యోధనుడు) …
Verse 2
आचार्यमुपसंगम्य कृपं शल्यं च पार्थिव । सौमदत्तिं विकर्ण च सो<श्वृत्थामानमेव च
మహారాజా! మీ కుమారుడు (దుర్యోధనుడు) ఆచార్య ద్రోణుని సమీపమునకు వెళ్లి, కృపుడు, శల్యుడు, సౌమదత్తి (భూరిశ్రవుడు), వికర్ణుడు మరియు అశ్వత్థాముని దగ్గరకూ చేరెను.
Verse 3
दुःशासनादीत् भ्रातृश्च सर्वानेव च भारत | अन्यांश्व सुबहून् शूरान् युद्धाय समुपागतान्
సంజయుడు పలికెను—ఓ భారత (ధృతరాష్ట్రా)! దుర్యోధనుడు దుఃశాసనుని, తన అన్నదమ్ములందరిని, అలాగే యుద్ధార్థం సమాగతమైన అనేక ఇతర శూరవీరులను సమీపించాడు.
Verse 4
प्राहेदें वचनं काले हर्षयंस्तनयस्तव । नानाशस्त्रप्रहरणा: सर्वे युद्धविशारदा:
సంజయుడు పలికెను—అప్పుడు మీ కుమారుడు వారిని ఉత్సాహపరుస్తూ సమయోచితంగా ఇలా అన్నాడు—“మీరు అందరూ నానావిధ ఆయుధప్రయోగాలలో నిపుణులు; యుద్ధవిద్యలో ప్రావీణ్యులు.”
Verse 5
एकैकश: समर्था हि यूयं सर्वे महारथा: । पाण्डुपुत्रान् रणे हन्तुं ससैन्यान् किमु संहता:
మీరు అందరూ మహారథులు. మీలో ప్రతి యోధుడు ఒంటరిగా కూడా రణరంగంలో సైన్యంతో కూడిన పాండవులను సంహరించగలడు; ఇక అందరూ కలిసితే వారిని జయించడం గురించి చెప్పేదేముంది?
Verse 6
अपर्याप्तं॑ तदस्माकं बल॑ भीष्माभिरक्षितम् | पर्याप्तमिदमेतेषां बल॑ भीमाभिरक्षितम्
భీష్ముడు రక్షిస్తున్న మన సైన్యం అపరిమితం; భీముడు రక్షిస్తున్న వీరి సైన్యం పరిమితంగా—అందువల్ల జయించడానికి సులభంగా—కనిపిస్తోంది.
Verse 7
संस्थाना: शूरसेनाश्न वेत्रिका: कुकुरास्तथा । आरोचकासल्त्रिगर्ताश्न मद्रका यवनास्तथा
సంస్థానులు, శూరసేనులు, వేత్రికులు, కుకురులు, ఆరోచకులు, త్రిగర్తులు, మద్రకులు, యవనులు—ఇవన్నీ కూడా.
Verse 8
शत्रुंजयेन सहितास्तथा दुःशासनेन च । विकर्णेन च वीरेण तथा नन्दोपनन्दकै:
వారు శత్రుంజయునితో కూడి ఉన్నారు; అలాగే దుఃశాసనుడూ, వీరుడైన వికర్ణుడూ, నంద-ఉపనందులూ కూడ ఉన్నారు।
Verse 9
चित्रसेनेन सहिता: सहिता: पारिभद्रकै: । भीष्ममेवाभिरक्षन्तु सहसैन्यपुरस्कृता:
చిత్రసేనునితో కూడి, పారిభద్ర వీరులతో కలసి, వారు తమ సేనలను ముందుంచి కేవలం భీష్మునే రక్షించుగాక।
Verse 10
(संजय उवाच दुर्योधनवच: श्रुत्वा सर्व एव महारथा: । तथेत्येनं नृपा ऊचुस्तदा द्रोणपुरोगमा: ।।
సంజయుడు పలికెను—ఓ మహారాజా! దుర్యోధనుని మాటలు విని, ద్రోణుని నాయకత్వంలో ఉన్న మహారథులూ రాజులూ అందరూ ఆ సమయంలో “తథాస్తు” అని అంగీకరించారు. అనంతరం భీష్ముడు, ద్రోణుడు, మీ కుమారులు కలిసి పాండవసేనను అడ్డుకొనుటకు మహావ్యూహాన్ని ఏర్పరచారు.
Verse 11
भीष्म: सैन्येन महता समन्तात् परिवारित: । ययौ प्रकर्षन् महतीं वाहिनीं सुरराडिव,तदनन्तर बहुत बड़ी सेनाद्वारा सब ओरसे घिरे हुए भीष्म देवराज इन्द्रकी भाँति विशाल वाहिनी साथ लिये आगे-आगे चले
అప్పుడు మహాసేనచే అన్ని వైపులా ఆవరించబడిన భీష్ముడు, దేవరాజు ఇంద్రునివలె, మహత్తర వాహినిని వెంట తీసుకొని ముందుకు సాగెను.
Verse 12
तमन्वयान्महेष्वासो भारद्वाज: प्रतापवान् । कुन्तलैश्व दशार्णश्ष मागधैश्व विशाम्पते
ఓ నరాధిపతీ! అప్పుడు మహాధనుర్ధరుడైన ప్రతాపవంతుడు భారద్వాజపుత్రుడు (ద్రోణుడు), కుంతల, దశార్ణ, మగధ యోధులతో కలిసి అతనిని అనుసరించెను.
Verse 13
विदर्भमेकलैश्नैव कर्णप्रावरणैरपि । सहिता: सर्वसैन्येन भीष्ममाहवशोभिनम्
వారు విదర్భ దిశగా ముందుకు సాగిరి—మేకల దేశ యోధులతో కూడి, కర్ణ-ప్రావరణములు తదితర రక్షణోపకరణములతో సన్నద్ధులై; సమస్త సైన్యంతో కలిసి, యుద్ధశోభతో ప్రకాశించే భీష్ముని అగ్రభాగమున నిలిపి।
Verse 14
गान्धारा: सिन्धुसौवीरा: शिबयो5थ वसातय: । उनके पीछे प्रतापी वीर महाधनुर्धर द्रोणाचार्यने युद्धके लिये प्रस्थान किया। महाराज! उस समय कुन्तल
గాంధారులు, సింధు-సౌవీరులు, శిబులు మరియు వసాతులు యుద్ధస్థానములు అధిష్ఠించిరి. శకుని తన సైన్యంతో భారద్వాజపుత్రుడైన ద్రోణుని రక్షించెను.
Verse 15
ततो दुर्योधनो राजा सहित: सर्वसोदरै: । अश्वातकैर्विकर्णक्ष॒ तथा चाम्बछकोसलै:
అనంతరం రాజు దుర్యోధనుడు తన సోదరులందరితో కూడి, అశ్వాతక, వికర్ణ, అలాగే అంబష్ఠ-కోసల యోధులతో కలిసి (సేనావ్యూహమున) ముందుకు సాగెను.
Verse 16
दरदैश्न शकैश्वैव तथा क्षुद्रकमालवै: । अभ्यरक्षत संहृष्ट: सौबलेयस्य वाहिनीम्
దరద, శక, క్షుద్రక, మాలవ యోధులతో కలిసి, హర్షభరితుడై అతడు సౌబలపుత్రుడు (శకుని) యొక్క వాహినిని చుట్టూరా రక్షించెను.
Verse 17
भूरिश्रवा: शल: शल्यो भगदत्तश्न मारिष: । विन्दानुविन्दावावन्त्यौ वाम॑ पार्श्वमपालयन्
మహారాజా! భూరిశ్రవ, శల, శల్య, పూజనీయుడైన భగదత్తుడు, అలాగే అవంతి రాజకుమారులు వింద-అనువిందులు—వారు ఆ సేన యొక్క వామ పార్శ్వమును కాపాడుచుండిరి.
Verse 18
सौमदत्ति: सुशर्मा च काम्बोजश्न सुदक्षिण: । श्रुतायुश्नाच्युतायुश्न दक्षिणं पक्षमास्थिता:
సంజయుడు పలికెను—కౌరవసేన దక్షిణ పక్షమున సోమదత్తుని కుమారుడు భూరిశ్రవ, త్రిగర్తరాజు సుశర్మ, కాంబోజరాజు సుదక్షిణుడు, అలాగే శ్రుతాయు మరియు అచ్యుతాయు నిలిచిరి. అక్కడ స్థిరముగా ఉండి వారు ఆ పక్షాన్ని కాపాడిరి—ఈ క్రమబద్ధ నియామకం యుద్ధము అల్లకల్లోల ఘర్షణ కాదు, ధర్మబద్ధ కర్తవ్యశీల సేనావ్యవస్థ అని సూచించుచున్నది.
Verse 19
अश्वत्थामा कृपश्चैव कृतवर्मा च सात्वत: । महत्या सेनया सार्ध सेनापृषछ्ठे व्यवस्थिता:
సంజయుడు పలికెను—అశ్వత్థామ, కృపాచార్యుడు, మరియు సాత్వత వంశీయుడు కృతవర్మ—వీరు మహాసేనతో కూడి కౌరవసేన పృష్ఠభాగమున నియమింపబడి నిలిచిరి. వారు దృఢముగా వెనుక భాగాన్ని కాపాడిరి; ప్రధాన దళము వెనుకనుండి తెగిపోకుండ, నిర్భయముగా యుద్ధము చేయునట్లు—ఇది రక్షణధర్మమునకు తగిన సుసంఘటిత విధానం.
Verse 20
पृष्ठगोपास्तु तस्यथासन् नानादेश्या जनेश्वरा: । केतुमान् वसुदानश्र पुत्र: काश्यस्य चाभिभू:,केतुमान्, वसुदान, काशिराजके पुत्र अभिभू तथा अन्य अनेक देशोंके नरेश सेना पृष्ठके पोषक थे
సంజయుడు పలికెను—ఆ సేన పృష్ఠరక్షకులుగా అనేక దేశాల రాజులు ఉన్నారు—కేతుమాన్, వసుదానుడు, కాశ్యుని కుమారుడు అభిభూ మొదలైనవారు. ఈ విధంగా వెనుక భాగమూ ప్రసిద్ధ రాజులచే సురక్షితమై, సేన యొక్క క్రమబద్ధతను మరియు సమూహ బాధ్యతను ప్రకటించెను.
Verse 21
भारत! तदनन्तर आपकी सेनाके समस्त सैनिक हर्षसे उललसित हो प्रसन्नतापूर्वक शंख बजाने और सिंहनाद करने लगे
ఓ భారతా! అనంతరం మీ సేనలోని సమస్త సైనికులు హర్షంతో ఉల్లసించిరి. వారు ఆనందముతో శంఖములు ఊదుచు, సింహనాదములు చేయుచు నిలిచిరి.
Verse 22
तेषां श्रुत्वा तु हृष्टानां वृद्ध: कुरूपितामह: । सिंहनादं विनद्योच्चै: शड्खं दध्मौ प्रतापवान्,उनका हर्षनाद सुनकर कुरुकुलके वृद्ध पितामह प्रतापी भीष्मने जोर-जोरसे सिंहनाद करके अपना शंख बजाया
వారి హర్షనాదమును విని కురువంశపు వృద్ధ పితామహుడు, పరాక్రమశాలి భీష్ముడు గర్జించి సింహనాదము చేసెను; అనంతరం తన శంఖమును బలముగా ఊదెను. అలా చేసి తన పక్షమును ఉత్సాహపరచి, రాబోయే యుద్ధమునకు ధర్మబద్ధ కర్తవ్యనిష్ఠను ప్రకటించెను.
Verse 23
ततः शड्खाश्न भेर्यश्व॒ पणवा विविधा: परे । आनकाश्चाभ्यहन्यन्त स शब्दस्तुमुलो5भवत्,तदनन्तर शंख, भेरी, नाना प्रकारके पणव और आनक आदि अन्य बाजे सहसा बज उठे और उन सबका सम्मिलित शब्द सब ओर गूँज उठा
అనంతరం అవతలి పక్షంలో శంఖాలు, భేరీలు, నానావిధ పణవాలు, ఆనకములు మొదలైన వాద్యాలు ఒక్కసారిగా మోగించబడినవి; వాటి సమ్మిళిత ధ్వని ఘోరమైన గర్జనగా నలుదిశలా వ్యాపించింది।
Verse 24
ततः श्वेतैर्हयैर्युक्ते महति स्यन्दने स्थितौ । प्रदध्मतु: शड्खवरौ हेमरत्नपरिष्कृती
అనంతరం తెల్లని గుర్రాలతో యుక్తమైన ఆ మహా రథంపై ఆసీనులైన శ్రీకృష్ణుడు మరియు అర్జునుడు స్వర్ణరత్నాలతో అలంకరించబడిన తమ ఉత్తమ శంఖాలను ఊదారు।
Verse 25
पाज्चजन्यं हृषीकेशो देवदत्तं धनंजय: । पौण्डूरं दध्मौ महाशड्खं भीमकर्मा वृकोदर:,हृषीकेशने पांचजन्य, अर्जुनने देवदत्त तथा भयंकर कर्म करनेवाले भीमसेनने पौण्ड्र नामक महान् शंख बजाया
హృషీకేశుడు పాంచజన్యాన్ని, ధనంజయుడు దేవదత్తాన్ని, భయంకర కర్మలతో ప్రసిద్ధుడైన వృకోదర భీముడు పౌండ్ర అనే మహాశంఖాన్ని ఊదాడు।
Verse 26
अनन्तविजयं राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिर: । नकुल: सहदेवश्न सुघोषमणिपुष्पकौ,कुन्तीपुत्र राजा युधिष्ठिरने अनन्तविजय तथा नकुल-सहदेवने सुघोष और मणिपुष्पक नामक शंख बजाया
కుంతీపుత్రుడైన రాజు యుధిష్ఠిరుడు అనంతవిజయాన్ని, నకులుడు మరియు సహదేవుడు సుఘోష, మణిపుష్పక అనే శంఖాలను ఊదారు।
Verse 27
काशिराजश्च शैब्यश्ष शिखण्डी च महारथ: । धृष्टद्युम्नो विराटश्न सात्यकिश्व महारथ:
కాశీరాజు, శైబ్యుడు, మహారథుడు శిఖండీ, ధృష్టద్యుమ్నుడు, విరాటుడు, మహారథుడు సాత్యకి—ఈ ప్రధాన వీరులందరూ శంఖాలు మోగిస్తూ సింహనాదం చేశారు।
Verse 28
पाज्चाल्याश्व महेष्वासा द्रौपद्या: पजच चात्मजा: । सर्वे दध्मुर्महाशड्खान् सिंहनादांश्न नेदिरे
సంజయుడు పలికెను— పాంచాలుల మహాధనుర్ధర వీరులు, ద్రౌపదీదేవి ఐదుగురు కుమారులు—అందరూ కలిసి మహాశంఖాలను ఊదిరి, సింహనాదములు చేసిరి. వారితో పాటు కాశీరాజు, శైబ్యుడు, మహారథి శిఖండి, ధృష్టద్యుమ్నుడు, విరాటుడు, మహారథి సాత్యకి మరియు పాంచాల వీరులు—ధనుస్సులో నిపుణులు—శంఖనాదం చేసి ధర్మయుద్ధ సంకల్పాన్ని ప్రకటించిరి.
Verse 29
स घोष: सुमहांस्तत्र वीरैस्तै: समुदीरित: । नभश्न पृथिवीं चैव तुमुलो व्यनुनादयत्,वहाँ उन वीरोंद्वारा प्रकट किया हुआ वह महान् तुमुल घोष पृथ्वी और आकाशको निनादित करने लगा
సంజయుడు పలికెను— అక్కడ ఆ వీరులు లేపిన ఆ మహా, తుముల ఘోష ఆకాశమును మరియు భూమిని రెండింటినీ ప్రతిధ్వనింపజేసెను.
Verse 30
एवमेते महाराज प्रह्ृष्टा: कुरुपाण्डवा: । पुनर्युद्धाय संजग्मुस्तापयाना: परस्परम्,महाराज! इस प्रकार ये हर्षमें भरे हुए कौरव-पाण्डव एक-दूसरेको संताप देते हुए पुनः युद्धके लिये रणक्षेत्रमें जा पहुँचे
సంజయుడు పలికెను— మహారాజా! ఈ విధంగా హర్షోల్లాసంతో ఉన్న కౌరవులు, పాండవులు పరస్పరం బాధ కలిగించుకుంటూ మళ్లీ యుద్ధానికి రణభూమికి చేరిరి.
Verse 50
इस प्रकार श्रीमह्याभारत भीष्मपर्वके अन्तर्गत भीष्यवधपर्वमें क्रौंचव्यूडनिर्माणविषयक पचासवाँ अध्याय पूरा हुआ
ఇట్లు శ్రీమహాభారతము భీష్మపర్వమునందలి భీష్మవధపర్వములో క్రౌంచవ్యూ హ నిర్మాణ విషయక యాభైవ అధ్యాయము సమాప్తమైంది.
Verse 51
इति श्रीमहा भारते भीष्मपर्वणि भीष्मवधपर्वणि कौरवव्यूहरचनायामेकपज्चाशत्तमो<ध्याय:
ఇట్లు శ్రీమహాభారతము భీష్మపర్వమునందలి భీష్మవధపర్వములో కౌరవవ్యూ హరచన విషయక ఏకపఞ్చాశత్తమో అధ్యాయము సమాప్తమైంది.
Verse 231
ततस्ते तावका: सर्वे हृष्टा युद्धाय भारत । दध्मु: शड्खान् मुदा युक्ता: सिंहनादांस्तथोन्नदन्
అప్పుడు, ఓ భారతా, నీ పక్షంలోని వారందరూ యుద్ధానికి హర్షించి ఆనందంతో శంఖాలు పూరించారు; సింహనాదంలా గర్జించారు.
Frequently Asked Questions
Arjuna’s dilemma is whether reverence for Bhīṣma (an elder and revered authority) may justify restraint when allied forces are collapsing; the narrative tests the boundary between personal devotion and public duty within kṣātra-dharma.
Effective action requires clarity of role and commitment: vows and responsibilities must be upheld even amid emotional conflict, and leadership must prevent compassion or reverence from becoming functional inaction during collective crisis.
No explicit phalāśruti is stated here; the chapter’s meta-function is narrative and ethical calibration—showing how restraint, escalation, and role-discipline preserve the alliance’s framework while acknowledging the karmic gravity of battlefield decisions.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.