Shloka 81
गौरुडव्यूह-रचना तथा अर्धचन्द्र-प्रत्यव्यूह
Garuḍa Array and the Ardhacandra Counter-Formation
Devanagari script
कालदण्डोपमां घोरां मृत्योर्जिद्वामिव श्वसन् । अब्रवीच्च तदा श्वेतो भीष्मं शान्तनवं रणे,अत्यन्त उग्र, महाभयंकर, कालदण्डके समान घोर और मृत्युकी जिह्वा-सी प्रतीत होनेवाली उस शक्तिको श्वेतने हाथमें उठाया और लंबी साँस लेते हुए रणक्षेत्रमें शान्तनुपुत्र भीष्मसे इस प्रकार कहा--
Transliteration
kāladaṇḍopamāṃ ghorāṃ mṛtyor jidvām iva śvasan | abravīc ca tadā śveto bhīṣmaṃ śāntanavaṃ raṇe ||
Translation
సంజయుడు పలికెను—అప్పుడు శ్వేతుడు దీర్ఘంగా శ్వాస తీసుకుంటూ, కాలదండమువలె ఘోరమైనదీ, మరణజిహ్వవలె కనిపించేదీ అయిన ఆ భయంకర శక్తిని ఎత్తి, యుద్ధభూమిలో శాంతనుపుత్రుడు భీష్మునితో ఇలా పలికెను।
Word by Word
कालदण्डोपमाम्like the rod of Time (Yama’s staff)
कालदण्डोपमाम्:
Karma
TypeAdjective
Rootकालदण्डोपमा
FormFeminine, Accusative, Singular
घोराम्terrible
घोराम्:
Karma
TypeAdjective
Rootघोर
FormFeminine, Accusative, Singular
मृत्योःof Death
मृत्योः:
Sambandha
TypeNoun
Rootमृत्यु
FormMasculine, Genitive, Singular
जिह्वाम्tongue
जिह्वाम्:
Karma
TypeNoun
Rootजिह्वा
FormFeminine, Accusative, Singular
इवas if / like
इव:
TypeIndeclinable
Rootइव
श्वसन्breathing / panting
श्वसन्:
Karta
TypeVerb
Rootश्वस्
Formशतृ (present active participle), Masculine, Nominative, Singular
अब्रवीत्said / spoke
अब्रवीत्:
TypeVerb
Rootब्रू
FormImperfect (Laṅ), 3rd, Singular, Parasmaipada
चand
च:
TypeIndeclinable
Rootच
तदाthen
तदा:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootतदा
श्वेतःŚveta (proper name)
श्वेतः:
Karta
TypeNoun
Rootश्वेत
FormMasculine, Nominative, Singular
भीष्मम्Bhīṣma
भीष्मम्:
Karma
TypeNoun
Rootभीष्म
FormMasculine, Accusative, Singular
शान्तनवम्son of Śantanu
शान्तनवम्:
Karma
TypeAdjective
Rootशान्तनव
FormMasculine, Accusative, Singular
रणेin battle
रणे:
Adhikarana
TypeNoun
Rootरण
FormNeuter, Locative, Singular
Speaker
संजय उवाच
Characters & Entities
S
SañjayaŚ
ŚvetaB
BhīṣmaŚ
ŚāntanuK
kāladaṇḍa (Yama’s staff / staff of Time-Death)M
mṛtyu (Death)Ś
śakti (spear/javelin, implied)Verse Rasa (Emotional Essence)
Geographic Context
Sandhi Notes