Previous Verse
Next Verse

Shloka 49

अन्यानपि महाराज तापयामास पार्थिवान्‌ | महाराज! इसी प्रकार अंशुमाली सूर्यके समान अन्यान्य राजाओंको भी वे अपने बाणोंकी वर्षासे संतप्त करने लगे || ४८ ह ।। पराड्मुखीकृत्य तथा शरवर्षैरमहारथान्‌,और भारत! उन सब महारथियोंको बाणवर्षद्वारा विमुख करके अर्जुनने संग्राम भूमिमें कौरव-पाण्डवोंकी सेनाओंके बीच रक्तकी बहुत बड़ी नदी बहा दी

sañjaya uvāca |

anyān api mahārāja tāpayāmāsa pārthivān |

parāṅmukhīkṛtya tathā śaravarṣair amahārathān |

atha bhārata! tān sarvān mahārathīn bāṇavarṣadvārā vimukhīkṛtya arjunaḥ saṅgrāmabhūmau kaurava-pāṇḍavayoḥ senayor madhye raktasya bahulāṃ nadīm avāhayat |

ఓ మహారాజా! అతడు ఇతర రాజులను కూడా దహింపజేశాడు. అంశుమాలి సూర్యునివలె బాణవర్షంతో మరెన్నో నరపతులను బాధింపసాగాడు।

अन्यान्others
अन्यान्:
Karma
TypeAdjective
Rootअन्य
FormMasculine, Accusative, Plural
अपिalso/even
अपि:
TypeIndeclinable
Rootअपि
महाराजO great king
महाराज:
TypeNoun
Rootमहाराज
FormMasculine, Vocative, Singular
तापयामासcaused to burn/tormented
तापयामास:
TypeVerb
Rootतप् (causative: तापय-)
FormPerfect (Periphrastic), Third, Singular, Parasmaipada
पार्थिवान्kings/earth-rulers
पार्थिवान्:
Karma
TypeNoun
Rootपार्थिव
FormMasculine, Accusative, Plural
पराड्मुखीकृत्यhaving turned (them) away / having made (them) face away
पराड्मुखीकृत्य:
TypeIndeclinable
Rootपराङ्मुखीकृ (पराङ् + मुख + कृ)
Formक्त्वा (absolutive/gerund)
तथाthus/and also
तथा:
TypeIndeclinable
Rootतथा
शरवर्षैःby showers of arrows
शरवर्षैः:
Karana
TypeNoun
Rootशरवर्ष
FormNeuter, Instrumental, Plural
महारथान्great chariot-warriors
महारथान्:
Karma
TypeNoun
Rootमहारथ
FormMasculine, Accusative, Plural
भारतO Bharata
भारत:
TypeNoun
Rootभारत
FormMasculine, Vocative, Singular
तान्them
तान्:
Karma
TypePronoun
Rootतद्
FormMasculine, Accusative, Plural
सर्वान्all
सर्वान्:
Karma
TypeAdjective
Rootसर्व
FormMasculine, Accusative, Plural
विमुखीकृत्यhaving turned away / having made (them) retreat
विमुखीकृत्य:
TypeIndeclinable
Rootविमुखीकृ (वि + मुख + कृ)
Formक्त्वा (absolutive/gerund)
अर्जुनःArjuna
अर्जुनः:
Karta
TypeNoun
Rootअर्जुन
FormMasculine, Nominative, Singular
संग्रामभूमौon the battlefield
संग्रामभूमौ:
Adhikarana
TypeNoun
Rootसंग्रामभूमि
FormFeminine, Locative, Singular
कौरवपाण्डवानाम्of the Kauravas and Pandavas
कौरवपाण्डवानाम्:
TypeNoun
Rootकौरवपाण्डव
FormMasculine, Genitive, Plural
सेनयोःof the two armies
सेनयोः:
TypeNoun
Rootसेना
FormFeminine, Genitive, Dual
मध्येin the middle
मध्ये:
Adhikarana
TypeNoun
Rootमध्य
FormNeuter, Locative, Singular
रक्तस्यof blood
रक्तस्य:
TypeNoun
Rootरक्त
FormNeuter, Genitive, Singular
बहुmuch/great
बहु:
TypeAdjective
Rootबहु
FormNeuter, Accusative, Singular
नदीम्a river
नदीम्:
Karma
TypeNoun
Rootनदी
FormFeminine, Accusative, Singular
अवाहयत्caused to flow / made flow
अवाहयत्:
TypeVerb
Rootवह् (causative: वाहय-)
FormImperfect, Third, Singular, Parasmaipada

संजय उवाच

S
Sanjaya
D
Dhṛtarāṣṭra (implied by 'mahārāja')
A
Arjuna
K
Kauravas
P
Pandavas
K
kings/rulers (pārthivāḥ)
M
mahārathas and non-mahārathas
A
arrows (bāṇa/śara)
B
battlefield (saṅgrāmabhūmi)

Educational Q&A

The verse highlights the dual reality of kṣatriya prowess: martial excellence can be dharmically framed as duty in war, yet its immediate fruit is immense suffering. The image of a 'river of blood' functions as an ethical reminder that victory in battle carries grave human cost, especially in a conflict among relatives.

Sanjaya reports to Dhṛtarāṣṭra that Arjuna, by relentless showers of arrows, repulses both lesser warriors and great chariot-fighters, scorching many kings. Between the Kaurava and Pandava armies, the fighting becomes so intense that it is poetically described as creating a vast river of blood on the battlefield.