Shloka 443
Adhyāya 90: Babhruvāhana’s Reception and the Commencement of Yudhiṣṭhira’s Aśvamedha
त्वगस्थिभूतां वेपन्ती ततो भारयामुवाच ह । उन दिद्वान् ब्राह्मणशिरोमणिने अपने ही अनुमानसे यह जान लिया कि यह मेरी वृद्धा स्त्री स्वयं भी क्षुधासे कष्ट पा रही है, थकी है और अत्यन्त दुर्बल हो गयी है। इस तपस्विनीके शरीरमें चमड़ेसे ढकी हुई हड्डियोंका ढाँचामात्र रह गया है और यह काँप रही है। उसकी अवस्थापर दृष्टिपात करके उन्होंने पत्नीसे कहा--
tvag-asthi-bhūtāṁ vepantīṁ tato bhāryām uvāca ha | anenaiva anumānena vidvān brāhmaṇa-śiromaṇiḥ jñātavān—eṣā mama vṛddhā strī svayam api kṣudhā-kliṣṭā, śrāntā, atyanta-durbalā ca | asyāḥ tapasvinyāḥ śarīre tvacā pracchādita-asthi-mātra-śeṣaḥ pañjara-prāyaḥ, sā ca kampate | tasyā avasthāṁ dṛṣṭvā sa patnyai uvāca—
ఆమె చర్మం-ఎముకల మట్టుకు మిగిలి, ఆకలితో వణుకుతూ ఉన్నదని చూసి, ఆ విద్వాన్ బ్రాహ్మణశిరోమణి తన అనుమానంతోనే గ్రహించాడు—“నా వృద్ధ భార్య కూడా క్షుధతో బాధపడుతోంది; అలసిపోయి, అత్యంత దుర్బలమైంది.” ఆమె స్థితిని గమనించి అతడు భార్యతో ఇలా అన్నాడు—
नकुल उवाच
Educational Q&A
The passage foregrounds dharma as compassionate responsibility: wisdom is shown not merely in austerity or reasoning, but in recognizing another’s suffering—especially one’s dependent companion—and responding with care and moral urgency.
Nakula narrates a scene in which an eminent brahmin observes his aged, ascetic wife, now severely emaciated and trembling from hunger and exhaustion. Understanding her plight by inference, he addresses her, setting up the next action or counsel in the story.