Shloka 93
Abhimanyu’s Śrāddha; Vyāsa’s Assurance of the Unborn Heir (अभिमन्योः श्राद्धं तथा गर्भरक्षणोपदेशः)
यत्र मे हृदयं दुःखाच्छतथा न विदीर्यते । “वृष्णिनन्दन! अभिमन्युकी आँखें ठीक तुम्हारे ही समान सुन्दर थीं। हाय! वह रणभूमिमें शत्रुओंद्वारा कैसे मारा गया? जान पड़ता है, समय पूरा होनेके पहले मनुष्यके लिये मरना अत्यन्त कठिन होता है, तभी तो यह दारुण समाचार सुनकर भी दु:खसे मेरे हृदयके सैकड़ों टुकड़े नहीं हो जाते हैं
yatra me hṛdayaṃ duḥkhāc chatathā na vidīryate |
వైశంపాయనుడు పలికెను— దుఃఖంతో తాకబడినప్పటికీ నా హృదయం వంద ముక్కలుగా ఎందుకు చీలిపోదు? హే వృష్ణినందనా! అభిమన్యుని కన్నులు నీ కన్నులవలెనే అత్యంత సుందరమైనవి. హాయ్! రణభూమిలో శత్రువులు అతనిని ఎలా సంహరించారు? మనిషికి నియతకాలము ఇంకా నిండకపోతే మరణాన్ని పొందడం అత్యంత కఠినమని అనిపిస్తుంది; అందుకే ఈ దారుణ వార్త విన్నప్పటికీ నా హృదయం దుఃఖంతో శతధా చీలిపోదు.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The passage reflects on kāla (the appointed time): when one’s destined hour has not arrived, even overwhelming sorrow may not ‘break’ a person, suggesting a mysterious restraint imposed by fate/time and the endurance of the human heart amid calamity.
The speaker, addressing Kṛṣṇa as Vṛṣṇinandana, laments Abhimanyu’s death in battle—marveling at how such a noble youth was killed by enemies—and expresses stunned grief, wondering why his heart has not shattered despite hearing such dreadful news.