Shloka 10
Adhyāya 51: Kṛṣṇa’s Leave-Taking and Departure for Dvārakā (द्वारकागमनानुमति)
लोके5स्मिन् यानि सत्त्वानि त्रसानि स्थावराणि च । तान्येवाग्रे प्रलीयन्ते पश्चाद् भूतकृता गुणा: । गुणेभ्य: पञचभूतानि एष भूतसमुच्छूय:,इस लोकमें जो स्थावर-जंगम प्राणी हैं, वे ही पहले प्रकृतिमें विलीन होते हैं, उसके बाद पाँच भूतोंके कार्य लीन होते हैं और कार्यरूप गुणोंके बाद पाँच भूत लीन होते हैं। इस प्रकार यह भूतसमुदाय प्रकृतिमें लीन होता है
vāyudeva uvāca | loke 'smin yāni sattvāni trasāni sthāvarāṇi ca | tānyevāgre pralīyante paścād bhūtakṛtā guṇāḥ | guṇebhyaḥ pañcabhūtāni eṣa bhūtasamucchayaḥ ||
వాయుదేవుడు పలికెను— “ఈ లోకంలో ఉన్న సత్త్వములన్నీ—జంగమములు, స్థావరములు—ముందుగా ప్రకృతిలో లీనమవుతాయి. ఆపై పంచభూతాల వల్ల ఏర్పడిన కార్యరూప గుణాలు లీనమవుతాయి; ఆ గుణాల లయానంతరం పంచ మహాభూతాలే లీనమవుతాయి. ఈ విధంగా సమస్త భూతసమూహం ప్రకృతిలో కలిసిపోతుంది.”
वायुदेव उवाच
Educational Q&A
All manifested life and matter are impermanent and ultimately return to their source (Prakṛti). The verse outlines a graded dissolution: beings dissolve first, then the element-produced effects/qualities, and finally the five great elements themselves—encouraging detachment from transient forms.
Vāyudeva is instructing the listener on the metaphysical process of dissolution (pralaya), explaining how the visible world—living beings and elemental structures—withdraws step by step back into primordial nature.