Shloka 96
Taḍāga-Phala and Vṛkṣāropaṇa
Merit of Ponds and Tree-Planting
[सिवासे शूद्रोंकी परम गति, शौचाचार, सदाचार तथा वर्णधर्मका कथन एवं संन्यासियोंके धर्मोका वर्णन और उससे उनको परम गतिकी प्राप्ति] युधिछिर उवाच शूद्राणामिह शुश्रूषा नित्यमेवानुवर्णिता । कै: कारणै: कतिविधा शुश्रूषा समुदाह्वता ।।
yudhiṣṭhira uvāca |
śūdrāṇām iha śuśrūṣā nityam evānvarṇitā |
kaiḥ kāraṇaiḥ katividhā śuśrūṣā samudāhṛtā ||
ke ca śuśrūṣayā lokā vihitā bharatarṣabha |
śūdrāṇāṃ bharataśreṣṭha brūhi me dharmalakṣaṇam ||
bhīṣma uvāca |
atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam |
śūdrāṇām anukampārthaṃ yad uktaṃ brahmavādinā ||
యుధిష్ఠిరుడు పలికెను—పితామహా! ఈ లోకంలో శూద్రులకు ద్విజుల సేవ (శుశ్రూష)నే నిత్య పరమధర్మమని ఎల్లప్పుడూ చెప్పబడింది. ఆ సేవ ఏ కారణాల వల్ల, ఎన్ని విధాలుగా చెప్పబడింది? అలాగే ఆ సేవచేత శూద్రులకు ఏ ఏ లోకాలు (గతులు) విధించబడ్డాయి? ఓ భరతర్షభా, ఓ భరతశ్రేష్ఠా! ఈ ధర్మలక్షణాన్ని నాకు చెప్పుము. భీష్ముడు పలికెను—ఈ విషయములోనూ ఒక ప్రాచీన ఇతిహాసాన్ని ఉదాహరిస్తారు—శూద్రులపై అనుకంపతో బ్రహ్మవాది చెప్పిన మాటలను।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The passage frames śuśrūṣā—disciplined, respectful service—as a central dharma for Śūdras, and asks for its rationale, its classifications, and the spiritual/post-mortem outcomes (lokas) said to follow from it. Bhīṣma signals that the answer will be grounded in an authoritative ancient narrative spoken compassionately for Śūdras.
Yudhiṣṭhira questions Bhīṣma about why service to the twice-born is repeatedly taught for Śūdras and what it yields. Bhīṣma begins his reply by invoking an old itihāsa (illustrative tradition) attributed to a brahmavādin teacher, setting up a longer didactic discourse that follows.