Shloka 20
Brāhmaṇa-vandana: Criteria for Veneration, Disciplined Speech, and Protective Kingship (अनुशासनपर्व, अध्याय ८)
यथा भार्त्राश्रियो धर्म: स्त्रीणां लोके युधिष्ठिर । स देव: सा गतिर्नन्या क्षत्रियस्य तथा द्विजा:,युधिष्ठिर! जैसे स्त्रियोंके लिये पतिकी सेवा ही संसारमें सबसे बड़ा धर्म है, पति ही उनका देवता और वही उनकी परम गति है, उनके लिये दूसरी कोई गति नहीं है; उसी प्रकार क्षत्रियके लिये ब्राह्मणकी सेवा ही परम धर्म है। ब्राह्मण ही उनका देवता और परम गति है, दूसरा नहीं
yathā bhartṛ-āśrayo dharmaḥ strīṇāṃ loke yudhiṣṭhira | sa devaḥ sā gatir nānyā kṣatriyasya tathā dvijāḥ ||
భీష్ముడు పలికెను—ఓ యుధిష్ఠిరా, ఈ లోకంలో స్త్రీల ధర్మం భర్తపై ఆధారపడినదిగా చెప్పబడుతుంది—భర్తనే ఆమె దేవుడు, భర్తనే ఆమె పరమ గతి; మరొక తుదిశరణ లేదు. అలాగే క్షత్రియునికి బ్రాహ్మణుల సేవా-గౌరవమే పరమ ధర్మం. బ్రాహ్మణులే అతని దేవులు, అతని పరమ ఆశ్రయం; మరొకటి లేదు.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhīṣma frames dharma as a relationship of acknowledged dependence and reverence: as a wife’s social-religious duty is portrayed as centered on her husband as ‘deva’ and ‘gati’, so a kṣatriya’s highest duty is to honor and serve brāhmaṇas, treating them as the primary spiritual authority and refuge.
In the Anuśāsana Parva’s instruction section, Bhīṣma continues advising Yudhiṣṭhira on proper conduct and social duties. Here he uses an analogy to emphasize the kṣatriya’s obligation to support and defer to brāhmaṇas as part of maintaining dharma in society.