Shloka 5
Indra–Mataṅga Saṃvāda: On the rarity and responsibilities of Brāhmaṇya (इन्द्र-मतङ्ग संवादः)
Devanagari script
भीष्म उवाच ब्राह्म॒ण्यं तात दुष्प्राप्यं वर्ण: क्षत्रादिभिस्त्रिभि: । परं हि सर्वभूतानां स्थानमेतद् युधिछ्िर,भीष्मजीने कहा--तात युधिष्ठिर! क्षत्रिय आदि तीन वर्णोके लिये ब्राह्मणत्व प्राप्त करना अत्यन्त कठिन है, क्योंकि यह समस्त प्राणियोंके लिये सर्वोत्तम स्थान है
Translation
భీష్ముడు అన్నాడు—తాత యుధిష్ఠిరా! క్షత్రియాది మూడు వర్ణాలకు బ్రాహ్మణత్వం పొందడం అత్యంత దుర్లభం; ఎందుకంటే అది సమస్త ప్రాణులకు పరమోన్నత స్థానం.
Word by Word
भीष्मःBhishma
भीष्मः:
Karta
TypeNoun
Rootभीष्म
FormMasculine, Nominative, Singular
उवाचsaid
उवाच:
TypeVerb
Rootवच्
FormPerfect, Third, Singular
ब्राह्मण्यंBrahminhood, the state of being a Brahmin
ब्राह्मण्यं:
Karma
TypeNoun
Rootब्राह्मण्य
FormNeuter, Accusative, Singular
तातdear one, son (address)
तात:
TypeNoun
Rootतात
FormMasculine, Vocative, Singular
दुष्प्राप्यंhard to obtain
दुष्प्राप्यं:
TypeAdjective
Rootदुष्-प्राप्य
FormNeuter, Accusative, Singular
वर्णःvarna, social class
वर्णः:
Karta
TypeNoun
Rootवर्ण
FormMasculine, Nominative, Singular
क्षत्रादिभिःby/for those beginning with Kshatriyas (i.e., Kshatriya etc.)
क्षत्रादिभिः:
Karana
TypeNoun
Rootक्षत्र-आदि
FormMasculine, Instrumental, Plural
त्रिभिःby the three
त्रिभिः:
TypeAdjective
Rootत्रि
FormMasculine, Instrumental, Plural
परंsupreme, highest
परं:
TypeAdjective
Rootपर
FormNeuter, Nominative, Singular
हिindeed, for
हि:
TypeIndeclinable
Rootहि
सर्वभूतानांof all beings
सर्वभूतानां:
TypeNoun
Rootसर्व-भूत
FormNeuter, Genitive, Plural
स्थानम्place, status, position
स्थानम्:
TypeNoun
Rootस्थान
FormNeuter, Nominative, Singular
एतत्this
एतत्:
TypePronoun
Rootएतद्
FormNeuter, Nominative, Singular
युधिष्ठिरO Yudhishthira
युधिष्ठिर:
TypeNoun
Rootयुधिष्ठिर
FormMasculine, Vocative, Singular
Speaker
भीष्म उवाच
Character Dynamics
Dharma Sankata (Moral Dilemma)
Verse Rasa (Emotional Essence)
Philosophical Teaching
Political Layer
Geographic Context
Meter (Chandas)
Sandhi Notes