Shloka 38
तीर्थवंशोपदेशः
Tīrtha-vaṃśa Upadeśa: Instruction on the Fruits of Sacred Waters
इसी तरह जब ब्राह्मणके यहाँ देवकार्य होता हो, तब उसमें *कारसहित पुण्याहवाचनका विधान है (अर्थात् 'पुण्याहं भवन्तो ब्रुवन्तु--आपलोग पुण्याहवाचन करें' ऐसा यजमानके कहनेपर ब्राह्मणोंको “३० पुण्याहम् ३» पुण्याहम्” इस प्रकार कहना चाहिये)। यही वाक्य क्षत्रियके यहाँ बिना *कारके उच्चारण करना चाहिये ।।
bhīṣma uvāca | evaṃ yadā brāhmaṇasya gṛhe devakāryaṃ bhavati tadā tatra sakāraṃ puṇyāhavācanasya vidhir asti (yajamāne vadati—“puṇyāhaṃ bhavanto bruvantu” iti; brāhmaṇaiḥ “puṇyāham, puṇyāham” iti vaktavyam) | kṣatriyasya tu gṛhe tad eva vākyaṃ akāraṃ vinā uccāraṇīyam || vaiśyasya daive vaktavyaṃ—“prīyantāṃ devatāḥ” iti | karmaṇām ānupūrvyeṇa vidhipūrvaṃ kṛtaṃ śṛṇu ||
భీష్ముడు పలికెను—ఇదేవిధంగా బ్రాహ్మణుని గృహంలో దేవకార్యం జరిగితే, విధిప్రకారం ‘పుణ్యాహవాచనం’ *కారసహితంగా చేయవలెను. యజమాని “పుణ్యాహం భవంతో బ్రువంతు—మీరు పుణ్యాహవాచనం చేయండి” అని చెప్పినపుడు బ్రాహ్మణులు “పుణ్యాహమ్, పుణ్యాహమ్” అని పలకవలెను. క్షత్రియుని గృహంలో అదే వాక్యాన్ని *కారము లేకుండా ఉచ్చరించవలెను. వైశ్యుని దేవకర్మలో “ప్రీయంతాం దేవతాః” అని చెప్పవలెను. ఇప్పుడు మూడు వర్ణాల కర్మానుష్ఠాన విధిని క్రమంగా, నియమపూర్వకంగా వినుము.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Ritual speech is part of dharma: the same divine rite begins with prescribed auspicious proclamations, and Bhishma emphasizes that correct formulae and sequence (vidhi, ānupūrvya) matter, with minor variations according to the patron’s varna.
In Bhishma’s instruction on conduct (Anushasana Parva), he details how householders should commence deity-rites: what the patron says, how Brahmins respond with ‘puṇyāham,’ how the Kshatriya usage differs, and what benediction is used in a Vaishya’s rite, before moving on to the ordered procedures for the three varnas.