Shloka 18
Adhyāya 152 — Bhīṣma’s Authorization for Yudhiṣṭhira’s Return to the Capital (नगरप्रवेशानुज्ञा)
विपाशा च वितस्ता च चन्द्रभागा इरावती । शतद्भूदेंविका सिन्धु: कौशिकी गौतमी तथा,(यमुना नर्मदां चैव कावेरीमथ निम्नगाम) ये नदियोंमें उत्तम पुण्यसलिला सरस्वती विराजमान हैं, जो समुद्रमें मिली हुई हैं। ये समस्त सरिताओंमें प्रथम (प्रधान) मानी जाती हैं। इनके सिवा विपाशा (व्यास), वितस्ता (झेलम), चन्द्रभागा (चनाव), इरावती (रावी), शतद्रू (शतलज), देविका, सिन्धु, कौशिकी (कोसी), गौतमी (गोदावरी), यमुना, नर्मदा तथा कावेरी नदी भी यहाँ विद्यमान हैं
vipāśā ca vitastā ca candrabhāgā irāvatī | śatadrū devikā sindhuḥ kauśikī gautamī tathā | yamunā narmadā caiva kāverīm atha nimnagām | ye nadīṣu uttamāḥ puṇya-salilāḥ sarasvatī virājamānāḥ samudre militaḥ | etāḥ sarva-saritāṃ prathamāḥ (pradhānāḥ) manyante |
శ్రీ మహేశ్వరుడు పలికెను—“విపాశా, వితస్తా, చంద్రభాగా, ఇరావతి, శతద్రూ, దేవికా, సింధు, కౌశికీ, గౌతమీ—ఇవీ, అలాగే యమునా, నర్మదా, సముద్రగామినీ కావేరీ—ఇవన్నీ ఇక్కడే సన్నిహితంగా ఉన్నాయి. నదులలో ఉత్తమమైన, పుణ్యజలములతో ప్రకాశించే సరస్వతి ఇక్కడ విశేషంగా విరాజిల్లుచున్నది; ఆమె సముద్రసంగమినిగా కీర్తింపబడుతుంది. ఇవన్నీ సమస్త సరితలలో ప్రవరములుగా భావింపబడుతాయి.”
श्रीमहेश्वर उवाच
Educational Q&A
The verse elevates tīrtha-s and sacred rivers as sources of purification and merit, presenting a dharmic worldview where geography is ethically charged: contact with holy waters and remembrance of revered rivers supports inner cleansing and religious duty.
Śrī Maheśvara enumerates prominent rivers and singles out Sarasvatī as especially eminent and holy, describing these waterways as foremost among streams and (in the case of Sarasvatī) as reaching/merging with the ocean—part of a broader sacred-topography discourse.