Shloka 18

कालयुक्तधर्मविवेकः

Discerning Dharma in Accord with Time

Devanagari script

यह दान, धर्म और तपस्यासे युक्त तथा शील, शौच और दयामय मार्ग है। मनुष्यको जीविका एवं धर्मके लिये सदा ही इस मार्गका सेवन करना चाहिये। जो स्वर्गलोकमें निवास करना चाहता हो, उनके लिये सेवन करनेयोग्य इससे बढ़कर उत्कृष्ट मार्ग नहीं है ।। उमोवाच वाचा तु बद्ध्यते येन मुच्यते5प्पथवा पुन: । तानि कर्माणि मे देव वद भूतपतेडनघ

Transliteration

yaḥ dāna-dharma-tapasā yuktaḥ tathā śīla-śauca-dayāmayaḥ mārgaḥ | manuṣyeṇa jīvikāyai dharmāya ca sadā eva asya mārgasya sevanam kartavyam | yaḥ svargaloke nivāsaṃ icchati, tasya sevanīyāt asmat paraṃ utkṛṣṭataraḥ mārgaḥ na asti || umovāca: vācā tu baddhyate yena mucyate ’pi athavā punaḥ | tāni karmāṇi me deva vada bhūtapate ’nagha ||

Translation

మహేశ్వరుడు అన్నాడు—“ఇది దానం, ధర్మం, తపస్సులతో యుక్తమై, శీలము, శౌచము, దయతో గుర్తింపబడిన మార్గము. మనిషి జీవికకైయూ ధర్మార్థముగానూ నిత్యము ఇదే మార్గాన్ని ఆశ్రయించవలెను. స్వర్గలోక నివాసాన్ని కోరువానికి దీనికన్నా శ్రేష్ఠమైన మార్గము లేదు।” ఉమ చెప్పింది—“ఓ దేవా! ఏ విధమైన వాక్కుతో జీవి బంధింపబడతాడు, ఏ విధమైన వాక్కుతో మళ్లీ విముక్తి పొందుతాడు? ఓ నిష్పాప భూతపతే! ఆ కర్మలను నాకు చెప్పుము।”

Word by Word

• {'dāna': 'gift, charity

• generous giving', 'dharma': 'righteous duty

• moral and social order', 'tapas (tapasā)': 'austerity

• disciplined spiritual effort', 'yukta': 'endowed with

• possessed of', 'śīla': 'good character

• ethical conduct', 'śauca': 'purity

• cleanliness (outer and inner)', 'dayā-maya': 'full of compassion

• compassionate in nature', 'mārga': 'path

• way of life', 'jīvikā': 'livelihood

• means of living', 'sevana': 'practice

• cultivation', 'svarga-loka': 'heavenly world

• realm of merit', 'nivāsa': 'dwelling

• residence', 'vāc (vācā)': 'speech

• words', 'baddhyate': 'is bound

• becomes fettered', 'mucyate': 'is released

• is freed', 'karmāṇi': 'actions

• deeds', 'deva': 'god

• lord (address to Maheshvara)', 'bhūta-pati': 'lord of beings/creatures

• epithet of Shiva', 'anagha': 'sinless

Speaker

श्रीमहेश्वर उवाच

Characters & Entities

• Śrī Mahēśvara (Shiva)
• Umā (Pārvatī)
• Svargaloka

Educational Q&A

What is the core teaching?

The verse praises an ethical way of life—charity, dharma, austerity, good conduct, purity, and compassion—as the सर्वोत्तम मार्ग (best path), beneficial both for sustaining life rightly and for attaining heavenly merit. It then pivots to a moral inquiry: speech can either bind or liberate, so one should learn which kinds of words and actions lead to bondage versus freedom.

What is happening in the narrative?

Maheshvara concludes a teaching by affirming an ideal dharmic path. Immediately after, Uma asks a follow-up question, requesting instruction on how speech functions ethically and spiritually—how words can cause bondage or bring release—and asks Maheshvara, as ‘Lord of beings,’ to explain the relevant actions.