Shloka 72
Vānaprastha-dharma and Tapas: Śiva–Umā Saṃvāda
Forest-Stage Discipline and Austerity
एतदिच्छामहे श्रोतुं परं कौतूहलं हि न: । “मनुष्योंकी बुद्धि थोड़ी होती है; अतः वे कौन-सा कर्म करें
etad icchāmahe śrotuṁ paraṁ kautūhalaṁ hi naḥ | manuṣyāṇāṁ buddhir thoḍī bhavati; ataḥ te ko nāma karma kuryuḥ yena yuṣmākaṁ sarve pitaraḥ teṣūpari santuṣṭā bhaveyuḥ? śrāddhe dattaṁ dānaṁ kathaṁ prakāreṇākṣayaṁ bhavati? athavā manuṣyāḥ kena karmāṇā kena prakāreṇa pitṛ-ṛṇāt pramucyante? etat sarvaṁ śrotum icchāmaḥ; asmin śravaṇe asmākaṁ manasi mahān autkaṇṭhyaḥ || pitara ūcuḥ—nyāyata eva mahābhāgāḥ saṁśayaḥ samudāhṛtaḥ |
శక్రుడు పలికెను— “ఇది మేము వినదలచితిమి; మా కుతూహలం మహత్తరము. మానవుల బుద్ధి అల్పము—ఏ కర్మచేత సమస్త పితృదేవతలు తృప్తి పొందుదురు? శ్రాద్ధమున ఇచ్చిన దానం ఏ విధంగా అక్షయమగును? మరియు ఏ కార్యములచేత, ఏ విధంగా, పితృఋణమునుండి విముక్తి కలుగును?” పితృలు పలికిరి— “హే మహాభాగులారా! మీ సందేహము న్యాయానుగుణముగా సముచితంగా ఉద్భవించినది.”
शक्र उवाच
Educational Q&A
The passage frames a dharmic inquiry: because human discernment is limited, one should seek clear guidance on actions—especially śrāddha and dāna—that genuinely please the Pitṛs, yield imperishable merit, and discharge pitṛ-ṛṇa (ancestral obligation).
Śakra (Indra) respectfully questions the Pitṛs about the correct means of satisfying ancestors and making śrāddha-gifts inexhaustible in result; the Pitṛs begin their response by affirming that the question is properly and justly posed.