Shloka 23
Śukra’s Ultimatum and Devayānī’s Demand (शुक्र-प्रतिज्ञा तथा देवयानी-वर-याचना)
लोभान्वितो बलमदान्नष्टसंज्ञो नराधिप: । स हि गन्धर्वलोकस्थानुर्वश्या सहितो विराट्,धन्यं यशस्यमायुष्यं कीर्तयिष्यामि तेडनघ । वैशम्पायनजी कहते हैं--निष्पाप जनमेजय! अब मैं दक्ष प्रजापति, वैवस्वत मनु, भरत, कुरु, पूर, अजमीढ, यादव, कौरव तथा भरतवंशियोंकी कुल-परम्पराका तुमसे वर्णन करूँगा। उनका कुल परम पवित्र, महान् मंगलकारी तथा धन, यश और आयुकी प्राप्ति करानेवाला है राजा पुरूरवा लोभसे अभिभूत थे और बलके घमंडमें आकर अपनी विवेक-शक्ति खो बैठे थे। वे शोभाशाली नरेश ही गन्धर्वलोकमें स्थित और विधिपूर्वक स्थापित त्रिविध अग्नियोंको उर्वशीके साथ इस धरातलपर लाये थे। इलानन्दन पुरूरवाके छ: पुत्र उत्पन्न हुए, जिनके नाम इस प्रकार हैं--आयु, धीमान्ू, अमावसु, दृढायु, वनायु और शतायु। ये सभी उर्वशीके पुत्र हैं। उनमेंसे आयुके स्वर्भानुकुमारीके गर्भसे उत्पन्न पाँच पुत्र बताये जाते हैं--नहुष, वृद्धशर्मा, रजि, गय तथा अनेना। आयुर्नन्दन नहुष बड़े बुद्धिमान् और सत्य- पराक्रमी थे
vaiśampāyana uvāca |
lobhānvitō balamadān naṣṭasaṃjño narādhipaḥ |
sa hi gandharvalokasthān urvaśyā sahito virāṭ |
dhanyaṃ yaśasyam āyuṣyaṃ kīrtayiṣyāmi te 'naghā ||
లోభమునకు లోనై, బలమదముచేత మతి తప్పిన ఆ నరాధిపుడు వివేకశక్తిని కోల్పోయెను. ఆ ప్రకాశవంతుడైన రాజు ఉర్వశితో కూడి, గంధర్వలోకమున స్థితమై యథావిధిగా ప్రతిష్ఠింపబడిన త్రివిధ అగ్నులను ఈ భూమికి తెచ్చెను. ఓ నిష్పాప జనమేజయా! ఇప్పుడు నేను ధన్యమైన, యశస్సునిచ్చే, ఆయుష్షును పెంపొందించే వంశపరంపరను వర్ణించెదను.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse highlights a moral warning: greed (lobha) and pride in power (bala-mada) can destroy discernment (naṣṭa-saṃjñā). In contrast, the preservation of sacred order—symbolized by the properly established fires—and the truthful recounting of lineage are presented as auspicious and sustaining.
Vaiśampāyana describes a king who, though deluded by greed and power, is associated with Urvaśī and the transfer of sacred fires from the Gandharva realm. The narration also frames the forthcoming account as an auspicious genealogical recital meant to confer prosperity, fame, and longevity upon the listener.