Shloka 1
Śukra’s Ultimatum and Devayānī’s Demand (शुक्र-प्रतिज्ञा तथा देवयानी-वर-याचना)
इस प्रकार श्रीमह्याभारत आदिपर्वके अन्तर्गत सम्भवपर्वमें शकुन्तलोपाख्यानविषयक चौद्त्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ७४ ॥ (दाक्षिणात्य अधिक पाठके ८९६३ श्लोक मिलाकर कुल २२२६ श्लोक हैं) भी्न्म+ज () समन - चक्रके विशेषणोंसे यहाँ यही अनुमान होता है कि भरतके पास सुदर्शन चक्रके समान ही कोई चक्र था। पञ्चसप्ततितमोब ध्याय: दक्ष, वैवस्चत मनु तथा 583 की उत्पत्ति; पुरूरवा, नहुष और ययातिके चरित्रोंका संक्षेपसे वर्णन वैशम्पायन उवाच प्रजापतेस्तु दक्षस्य मनोर्वैवस्वतस्य च । भरतस्य कुरो: पूरोराजमीढस्य चानघ,धन्यं यशस्यमायुष्यं कीर्तयिष्यामि तेडनघ । वैशम्पायनजी कहते हैं--निष्पाप जनमेजय! अब मैं दक्ष प्रजापति, वैवस्वत मनु, भरत, कुरु, पूर, अजमीढ, यादव, कौरव तथा भरतवंशियोंकी कुल-परम्पराका तुमसे वर्णन करूँगा। उनका कुल परम पवित्र, महान् मंगलकारी तथा धन, यश और आयुकी प्राप्ति करानेवाला है
vaiśampāyana uvāca | prajāpates tu dakṣasya manor vaivasvatasya ca | bharatasya kuroḥ pūro rājāmīḍhasya cānagha | dhanyaṃ yaśasyam āyuṣyaṃ kīrtayiṣyāmi te 'nagha ||
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఓ నిష్పాప జనమేజయా! ఇప్పుడు నేను నీకు ప్రజాపతి దక్షుని, వైవస్వత మనువును, భరతుని, కురువును, పూరువును, రాజర్షి అజామీఢుని పుణ్య వంశపరంపరను వివరిస్తాను. అది ధనం, యశస్సు, దీర్ఘాయుష్షును ప్రసాదించేది. ఈ పితృపరంపరను స్మరించుట, వినుట ధర్మమార్గంలో మనసును స్థిరపరచును; ఎందుకంటే అందులో ధర్మనిష్ఠ రాజధర్మానికి ఆదర్శాలు, తరతరాల కర్తవ్యధార కొనసాగింపూ ప్రకాశిస్తాయి.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse frames dynastic remembrance as ethically formative: recounting the lineage of progenitors and righteous kings is described as auspicious and life-enhancing, implying that continuity of dharma is preserved through memory, narration, and exemplary ancestry.
At the start of Adhyāya 75, Vaiśampāyana announces to King Janamejaya that he will now narrate the genealogical succession beginning with Dakṣa and Vaivasvata Manu and continuing through Bharata, Kuru, Pūru, and Ajāmīḍha—setting up a summary of key ancestral figures and their lines.