Shloka 19
Adhyāya 71: Kaca and the Saṃjīvanī-vidyā
Devayānī–Śukra Episode
(अन्यथा सन्तमात्मानमन्यथा सत्सु भाषते | स पापेनावृतो मूर्ख: स्तेन आत्मापहारकः ।।) जिसका स्वरूप तो अन्य प्रकारका है, किंतु जो सत्पुरुषोंक सामने उसका अन्य प्रकारसे ही परिचय देता है, अर्थात् जो पापात्मा होते हुए भी अपनेको धर्मात्मा कहता है, वह मूर्ख, पापसे आवृत, चोर एवं आत्मवंचक है। ऋषि: कश्चिदिहागम्य मम जन्माभ्यचोदयत् | (ऊर्ध्वरेता यथासि त्वं कुतस्त्येयं शकुन्तला । पुत्री त्वत्त: कथं जाता सत्य मे ब्रूहि काश्यप ।।) तस्मै प्रोवाच भगवान् यथा तच्छूणु पार्थिव,पृथ्वीपते! एक दिन किसी ऋषिने यहाँ आकर मेरे जन्मके सम्बन्धमें मुनिसे पूछा --'कश्यपनन्दन! आप तो ऊथ्वरेता ब्रह्मचारी हैं, फिर यह शकुन्तला कहाँसे आयी? आपसे पुत्रीका जन्म कैसे हुआ? यह मुझे सच-सच बताइये।” उस समय भगवान् कण्वने उससे जो बात बतायी, वही कहती हूँ, सुनिये
anyathā santam ātmānam anyathā satsu bhāṣate | sa pāpenāvṛto mūrkhaḥ stena ātmāpahārakaḥ || ṛṣiḥ kaścid ihāgamya mama janmābhyacodayat | ūrdhvaretā yathāsi tvaṁ kutas tyeyaṁ śakuntalā | putrī tvattaḥ kathaṁ jātā satyaṁ me brūhi kāśyapa || tasmai provāca bhagavān yathā tac chṛṇu pārthiva | pṛthvīpate ||
యథార్థ స్వరూపం ఒకటై ఉండి, సజ్జనుల ఎదుట తన్ను వేరేలా చూపించుకునే వాడు—పాపాత్ముడై ఉండి కూడా తన్ను ధర్మాత్ముడని ప్రకటించుకునే వాడు—మూఢుడు, పాపంతో కప్పబడ్డవాడు, దొంగ, తన ఆత్మనే మోసం చేసుకునే వాడు. ఒకసారి ఒక ఋషి ఇక్కడికి వచ్చి నా జన్మ విషయమై మునిని ప్రశ్నించాడు—“ఓ కాశ్యపనందనా! మీరు ఊర్ధ్వరేతసు బ్రహ్మచారి అని ప్రసిద్ధి; అయితే ఈ శకుంతల ఎక్కడి నుంచి వచ్చింది? మీ నుండి కుమార్తె ఎలా పుట్టింది? నిజం చెప్పండి.” అప్పుడు భగవాన్ కణ్వుడు జరిగినదాన్ని యథాతథంగా అతనికి చెప్పాడు. ఓ రాజా, భూపతీ, ఆ వృత్తాంతాన్ని వినండి.
दुष्यन्त उवाच
Educational Q&A
The verse condemns hypocrisy: presenting oneself as righteous while being sinful is self-deception and moral theft. Ethical integrity requires that one’s inner character and outward claims align, especially before the virtuous.
Duṣyanta frames an ethical point about false self-presentation, then recounts how an unnamed sage questioned Kaṇva about Śakuntalā’s origin—since Kaṇva is described as an ūrdhvaretas (strict celibate). Duṣyanta says Kaṇva answered truthfully, and invites the king to hear that account.