Previous Verse
Next Verse

Shloka 27

Śakuntalā’s Satya-Discourse and the Recognition of Bharata (शकुन्तला–सत्योपदेशः; भरतप्रतिग्रहः)

व्यायामक्लान्तह्ृदया: पतन्ति सम विचेतस: । क्षुत्पिपासापरीताश्र श्रान्ताश्न॒ पतिता भुवि,असीम पराक्रमवाले राजा गदा घुमानेकी कलामें अत्यन्त प्रवीण थे। अतः वे तोमर, तलवार, गदा तथा मुसलोंकी मारसे स्वेच्छापूर्वक विचरनेवाले जंगली हाथियोंका वध करते हुए वहाँ सब ओर विचरने लगे। अदभुत पराक्रमी नरेश और उनके युद्ध-प्रेमी सैनिकोंने उस विशाल वनका कोना-कोना छान डाला। अतः सिंह और बाघ उस वनको छोड़कर भाग गये। पशुओंके कितने ही झुंड, जिनके यूथपति मारे गये थे, व्यग्र होकर भागे जा रहे थे और कितने ही यूथ इधर-उधर आर्तनाद करते थे। वे प्याससे पीड़ित हो सूखी नदियोंमें जाकर जब जल नहीं पाते, तब निराशासे अत्यन्त खिन्न हो दौड़नेके परिश्रमसे क्लान्तचित्त होनेके कारण मूर्च्छित होकर गिर पड़ते थे। भूख, प्यास और थकावटसे चूर-चूर हो बहुत-से पशु धरतीपर गिर पड़े

vyāyāma-klānta-hṛdayāḥ patanti sama-vicetasaḥ | kṣut-pipāsā-parītāś ca śrāntāś ca patitā bhuvi ||

వైశంపాయనుడు చెప్పెను—అతిశ్రమంతో హృదయం అలసిపోయి, చిత్తం స్థిరంగా లేకపోయిన ప్రాణులు కూలిపోతుండెను. ఆకలి దాహాలతో చుట్టుముట్టబడి, తీవ్రంగా అలసి వారు నేలపై పడిపోయెను.

व्यायामक्लान्तहृदयाःthose whose hearts are wearied by exertion
व्यायामक्लान्तहृदयाः:
Karta
TypeAdjective
Rootव्यायाम-क्लान्त-हृदय
FormMasculine, Nominative, Plural
पतन्तिfall
पतन्ति:
TypeVerb
Rootपत्
FormPresent, Third, Plural, Parasmaipada
सम्completely / together
सम्:
TypeIndeclinable
Rootसम्
विचेतसःunconscious, senseless
विचेतसः:
Karta
TypeAdjective
Rootविचेतस्
FormMasculine, Nominative, Plural
क्षुत्पिपासापरीताःovercome by hunger and thirst
क्षुत्पिपासापरीताः:
Karta
TypeAdjective
Rootक्षुत्-पिपासा-परीत
FormMasculine, Nominative, Plural
श्रान्ताःexhausted
श्रान्ताः:
Karta
TypeAdjective
Rootश्रान्त
FormMasculine, Nominative, Plural
and
:
TypeIndeclinable
Root
पतिताःfallen
पतिताः:
Karta
TypeAdjective
Rootपतित
FormMasculine, Nominative, Plural
भुविon the ground
भुवि:
Adhikarana
TypeNoun
Rootभू
FormFeminine, Locative, Singular

वैशम्पायन उवाच

V
Vaiśaṃpāyana
E
earth/ground (bhuvi)
A
animals/creatures (implicit)

Educational Q&A

The verse foregrounds the vulnerability of living beings: when driven beyond limits by fear and exertion, hunger and thirst overwhelm them and they collapse. In ethical terms, it cautions that power exercised without restraint can produce widespread, silent suffering.

In the context of a forceful sweep through the forest (as described in the surrounding prose), animals flee in panic; unable to find water and worn down by running, many become senseless and fall to the ground from exhaustion, hunger, and thirst.