Previous Verse
Next Verse

Shloka 61

आदि पर्व, अध्याय 67 — गान्धर्वविवाह-समयः

Duḥṣanta–Śakuntalā: Gandharva Marriage and Succession Condition

क्रथो विचित्र: सुरथ: श्रीमान्‌ नीलश्न भूमिप: । चीरवासाश्न कौरव्य भूमिपालश्न नामत:,मद्रक, क्णवेष्ट, सिद्धार्थ, कीटक, सुवीर, सुबाहु, महावीर, बाह्लिक, क्रथ, विचित्र, सुरथ, श्रीमान्‌ नील नरेश, चीरवासा, भूमिपाल, दन्तवक्त्र, दानव दुर्जय, नृपश्रेष्ठ रुक्मी, राजा जनमेजय, आषाढ, वायुवेग, भूरितेजा, एकलव्य, सुमित्र, वाटधान, गोमुख, करूषदेशके अनेक राजा, क्षेमधूर्ति, श्रुतायु, उद्वह, बृहत्सेन, क्षेम, उग्रतीर्थ, कलिंग-नरेश कुहर तथा परम बुद्धिमान्‌ मनुष्योंका राजा ईश्वर

Vaiśampāyana uvāca: Kratho vicitraḥ surathaḥ śrīmān nīlaś ca bhūmipaḥ | cīravāsāś ca kauravya bhūmipālaś ca nāmataḥ | madrakaḥ kṛṇaveṣṭaḥ siddhārthaḥ kīṭakaḥ suvīraḥ subāhuḥ mahāvīraḥ bāhlikaḥ krathaḥ vicitraḥ surathaḥ śrīmān nīla-nareśaḥ cīravāsā bhūmipālaḥ dantavaktraḥ dānava-durjayaḥ nṛpaśreṣṭhaḥ rukmī rājā janamejayaḥ āṣāḍhaḥ vāyuvegaḥ bhūritejā ekalavyaḥ sumitraḥ vāṭadhānaḥ gomukhaḥ karūṣadeśake aneke rājānaḥ kṣemadhūrtiḥ śrutāyuḥ udvahaḥ bṛhatsenāḥ kṣemaḥ ugratīrthaḥ kaliṅga-nareśaḥ kuharaḥ tathā parama-buddhimān manuṣyāṇāṃ rājā īśvaraḥ

వైశంపాయనుడు పలికెను—ఓ కౌరవ్యా! పేరుపేరునా ఈ రాజులూ ఉన్నారు—క్రథుడు, విచిత్రుడు, సురథుడు, శ్రీమంతుడైన నీలుడు, చీరవాసుడు, భూమిపాలుడు.

क्रथःKratha (a king/person)
क्रथः:
Karta
TypeNoun
Rootक्रथ
FormMasculine, Nominative, Singular
विचित्रःVichitra (a king/person)
विचित्रः:
Karta
TypeNoun
Rootविचित्र
FormMasculine, Nominative, Singular
सुरथःSuratha (a king/person)
सुरथः:
Karta
TypeNoun
Rootसुरथ
FormMasculine, Nominative, Singular
श्रीमान्prosperous, illustrious
श्रीमान्:
Karta
TypeAdjective
Rootश्रीमन्
FormMasculine, Nominative, Singular
नीलःNila (a king/person)
नीलः:
Karta
TypeNoun
Rootनील
FormMasculine, Nominative, Singular
भूमिपःking, ruler of the earth
भूमिपः:
Karta
TypeNoun
Rootभूमिप
FormMasculine, Nominative, Singular
चीरवासाःone wearing bark-garments
चीरवासाः:
Karta
TypeNoun
Rootचीरवासस्
FormMasculine, Nominative, Singular
कौरव्यःa Kaurava (descendant of Kuru)
कौरव्यः:
Karta
TypeNoun
Rootकौरव्य
FormMasculine, Nominative, Singular
भूमिपालःprotector of the earth; king
भूमिपालः:
Karta
TypeNoun
Rootभूमिपाल
FormMasculine, Nominative, Singular
नामतःby name, in name
नामतः:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootनामतस्
Formtrue
मद्रकःMadraka (a king/person)
मद्रकः:
Karta
TypeNoun
Rootमद्रक
FormMasculine, Nominative, Singular
कृणवेष्टःKṛṇaveṣṭa (a king/person)
कृणवेष्टः:
Karta
TypeNoun
Rootकृणवेष्ट
FormMasculine, Nominative, Singular
सिद्धार्थःSiddhārtha (a king/person; lit. 'one whose aim is achieved')
सिद्धार्थः:
Karta
TypeNoun
Rootसिद्धार्थ
FormMasculine, Nominative, Singular
कीटकःKīṭaka (a king/person)
कीटकः:
Karta
TypeNoun
Rootकीटक
FormMasculine, Nominative, Singular
सुवीरःSuvīra (a king/person; lit. 'very heroic')
सुवीरः:
Karta
TypeNoun
Rootसुवीर
FormMasculine, Nominative, Singular
सुबाहुःSubāhu (a king/person; lit. 'having good arms')
सुबाहुः:
Karta
TypeNoun
Rootसुबाहु
FormMasculine, Nominative, Singular
महावीरःMahāvīra (a king/person; 'great hero')
महावीरः:
Karta
TypeNoun
Rootमहावीर
FormMasculine, Nominative, Singular
बाह्लिकःBāhlika (a king/person)
बाह्लिकः:
Karta
TypeNoun
Rootबाह्लिक
FormMasculine, Nominative, Singular
क्रथःKratha (repeated name)
क्रथः:
Karta
TypeNoun
Rootक्रथ
FormMasculine, Nominative, Singular
विचित्रःVichitra (repeated name)
विचित्रः:
Karta
TypeNoun
Rootविचित्र
FormMasculine, Nominative, Singular
सुरथःSuratha (repeated name)
सुरथः:
Karta
TypeNoun
Rootसुरथ
FormMasculine, Nominative, Singular
श्रीमान्illustrious (repeated epithet)
श्रीमान्:
Karta
TypeAdjective
Rootश्रीमन्
FormMasculine, Nominative, Singular
नीलःNila (repeated name)
नीलः:
Karta
TypeNoun
Rootनील
FormMasculine, Nominative, Singular
नरेशःking (lord of men)
नरेशः:
Karta
TypeNoun
Rootनरेश
FormMasculine, Nominative, Singular
चीरवासाChīravāsā (a king/person; lit. 'bark-garment wearer')
चीरवासा:
Karta
TypeNoun
Rootचीरवासा
FormMasculine, Nominative, Singular
भूमिपालःBhūmipāla (a king/person; also 'king')
भूमिपालः:
Karta
TypeNoun
Rootभूमिपाल
FormMasculine, Nominative, Singular
दन्तवक्त्रःDantavaktra (a king/person; lit. 'tusk-faced')
दन्तवक्त्रः:
Karta
TypeNoun
Rootदन्तवक्त्र
FormMasculine, Nominative, Singular
दानवःdemon, Dānava
दानवः:
Karta
TypeNoun
Rootदानव
FormMasculine, Nominative, Singular
दुर्जयःhard to conquer, unconquerable
दुर्जयः:
Karta
TypeAdjective
Rootदुर्जय
FormMasculine, Nominative, Singular
नृपश्रेष्ठःbest of kings
नृपश्रेष्ठः:
Karta
TypeNoun
Rootनृपश्रेष्ठ
FormMasculine, Nominative, Singular
रुक्मीRukmī (a king/person)
रुक्मी:
Karta
TypeNoun
Rootरुक्मिन्
FormMasculine, Nominative, Singular
राजाking
राजा:
Karta
TypeNoun
Rootराजन्
FormMasculine, Nominative, Singular
जनमेजयःJanamejaya (a king/person)
जनमेजयः:
Karta
TypeNoun
Rootजनमेजय
FormMasculine, Nominative, Singular
आषाढःĀṣāḍha (a king/person)
आषाढः:
Karta
TypeNoun
Rootआषाढ
FormMasculine, Nominative, Singular
वायुवेगःVāyuvega (a king/person; 'wind-speed')
वायुवेगः:
Karta
TypeNoun
Rootवायुवेग
FormMasculine, Nominative, Singular
भूरितेजाःof great splendor
भूरितेजाः:
Karta
TypeAdjective
Rootभूरितेजस्
FormMasculine, Nominative, Singular
एकलव्यःEkalavya (a king/person)
एकलव्यः:
Karta
TypeNoun
Rootएकलव्य
FormMasculine, Nominative, Singular
सुमित्रःSumitra (a king/person; 'good friend')
सुमित्रः:
Karta
TypeNoun
Rootसुमित्र
FormMasculine, Nominative, Singular
वाटधानःVāṭadhāna (a king/person)
वाटधानः:
Karta
TypeNoun
Rootवाटधान
FormMasculine, Nominative, Singular
गोमुखःGomukha (a king/person; 'cow-faced')
गोमुखः:
Karta
TypeNoun
Rootगोमुख
FormMasculine, Nominative, Singular
करूषदेशकेin the Karūṣa country/region
करूषदेशके:
Adhikarana
TypeAdjective
Rootकरूषदेशक
FormMasculine/Neuter, Locative, Singular
अनेकाःmany
अनेकाः:
Karta
TypeAdjective
Rootअनेक
FormMasculine, Nominative, Plural
राजानःkings
राजानः:
Karta
TypeNoun
Rootराजन्
FormMasculine, Nominative, Plural
क्षेमधूर्तिःKṣemadhūrti (a king/person)
क्षेमधूर्तिः:
Karta
TypeNoun
Rootक्षेमधूर्ति
FormMasculine, Nominative, Singular
श्रुतायुःŚrutāyu (a king/person; 'long-lived by fame/learning')
श्रुतायुः:
Karta
TypeNoun
Rootश्रुतायु
FormMasculine, Nominative, Singular
उद्वहःUdvaha (a king/person)
उद्वहः:
Karta
TypeNoun
Rootउद्वह
FormMasculine, Nominative, Singular
बृहत्सेनःBṛhatsena (a king/person; 'having a great army')
बृहत्सेनः:
Karta
TypeNoun
Rootबृहत्सेन
FormMasculine, Nominative, Singular
क्षेमःKṣema (a king/person; also 'welfare')
क्षेमः:
Karta
TypeNoun
Rootक्षेम
FormMasculine, Nominative, Singular
उग्रतीर्थःUgratīrtha (a king/person; 'fierce sacred ford')
उग्रतीर्थः:
Karta
TypeNoun
Rootउग्रतीर्थ
FormMasculine, Nominative, Singular
कलिङ्गनरेशःking of Kalinga
कलिङ्गनरेशः:
Karta
TypeNoun
Rootकलिङ्गनरेश
FormMasculine, Nominative, Singular
कुहरःKuhara (a king/person)
कुहरः:
Karta
TypeNoun
Rootकुहर
FormMasculine, Nominative, Singular
तथाand also, likewise
तथा:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootतथा
Formtrue
परमबुद्धिमान्supremely intelligent
परमबुद्धिमान्:
Karta
TypeAdjective
Rootपरमबुद्धिमत्
FormMasculine, Nominative, Singular
मनुष्याणाम्of men, of humans
मनुष्याणाम्:
Adhikarana
TypeNoun
Rootमनुष्य
FormMasculine, Genitive, Plural
राजाking
राजा:
Karta
TypeNoun
Rootराजन्
FormMasculine, Nominative, Singular
ईश्वरःlord, ruler
ईश्वरः:
Karta
TypeNoun
Rootईश्वर
FormMasculine, Nominative, Singular

वैशम्पायन उवाच

V
Vaiśampāyana
K
Kauravya (Janamejaya as addressee)
K
Kratha
V
Vicitra
S
Suratha
Ś
Śrīmān (epithet used with a king)
N
Nīla
C
Cīravāsā
B
Bhūmipāla
M
Madraka
K
Kṛṇaveṣṭa
S
Siddhārtha
K
Kīṭaka
S
Suvīra
S
Subāhu
M
Mahāvīra
B
Bāhlika
D
Dantavaktra
D
Dānava (as lineage/epithet)
R
Rukmī
J
Janamejaya
Ā
Āṣāḍha
V
Vāyuvega
B
Bhūritejā
E
Ekalavya
S
Sumitra
V
Vāṭadhāna
G
Gomukha
K
Karūṣa (Karūṣadeśa)
K
Kṣemadhūrti
Ś
Śrutāyu
U
Udvaha
B
Bṛhatsena
K
Kṣema
U
Ugratīrtha
K
Kaliṅga
K
Kuhara
Ī
Īśvara

Educational Q&A

The verse functions as an epic ‘catalog’ of rulers, implying that fame and authority are embedded in a wider moral-political order: kings are remembered not merely as individuals but as bearers of responsibility (bhūmipāla—‘protector of the earth’), whose alliances and conduct will shape later dharmic outcomes.

Vaiśampāyana continues narrating to King Janamejaya by enumerating many kings and regional rulers (including those of Karūṣa and Kaliṅga). This list situates the story-world’s breadth and prepares the audience for how numerous lineages and realms become involved in the epic’s unfolding conflicts.