Adhyaya 60
Adhyāya 60: Devagaṇa–Ṛṣi–Prajāpatīnāṃ Sambhavaḥ (Origins of Divine Classes, Sages, and Progenitors)
Upa-parva: Sambhava Parva (Genealogies and Origins)
Vaiśaṃpāyana enumerates key origin-lines that connect cosmic governance to later epic history. He first lists the six mind-born sons of Brahmā—Marīci, Aṅgiras, Atri, Pulastya, Pulaha, and Kratu—and identifies the eleven Rudras associated with Sthāṇu (Śiva) (including names such as Mṛgavyādha, Śarva, Nirṛti, Ajaikapād, Ahirbudhnya, Pinākī, Dahana, Īśvara, Kapālī, Sthāṇu, Bhava). He then expands collateral genealogies: Aṅgiras’s notable sons (Bṛhaspati, Ucathya, Saṃvarta), Pulastya’s association with rākṣasas, Pulaha’s with beasts and related classes, and Kratu’s offspring described as truth-vowed and world-renowned. Dakṣa’s birth and his fifty daughters are introduced, with their distribution to Dharma (ten), Soma (twenty-seven), and Kaśyapa (thirteen), followed by the naming of Dharma’s ten wives (Kīrti, Lakṣmī, Dhṛti, Medhā, Puṣṭi, Śraddhā, Kriyā, Buddhi, Lajjā, Mati). The chapter outlines the eight Vasus (Dhara, Dhruva, Soma, Aha, Anila, Anala, Pratyūṣa, Prabhāsa) and selected descendants (e.g., Agni’s son Kumāra/Skanda with epithets and associates). It includes Viśvakarmā’s role as divine artisan, the emergence of Dharma in anthropomorphic form, and Bhṛgu’s lineage through Śukra, Cyavana, Aurva, Ṛcīka, Jamadagni, and Rāma (Paraśurāma). The discourse further maps ancillary births (Lakṣmī as sister of Dhātā and Vidhātā; Adharma and Nirṛti’s offspring; bird lineages from Tāmra; animal lineages from krodhavaśā women; elephant and species origins; nāgas and pannagas; Garuḍa and Aruṇa). It closes with a phalaśruti-like statement that hearing this ordered account of origins purifies, increases knowledge, and supports an elevated destiny.
Chapter Arc: जनमेजय के सर्पयज्ञ की दीप्त सभा में अचानक महर्षि वेदव्यास का आगमन होता है—जिनका जन्म, तेज और वेद-व्यवस्था स्वयं कथा का प्रमाण बनकर उपस्थित होते हैं। → सभा-वंदना और सत्कार के बाद जनमेजय हाथ जोड़कर निवेदन करता है कि कुरु-पाण्डवों के प्राचीन भेद, उसके कारण बने सर्वनाश, और उस इतिहास का यथार्थ क्रम उसे सुनाया जाए; व्यास अपने अधिकार से कथा-परंपरा को स्थापित करते हैं। → व्यास वैशम्पायन को आज्ञा देते हैं—“कुरुओं और पाण्डवों में जो भेद हुआ, जो तुमने मुझसे सुना है, वह सब राजा को कहो”; गुरु-आज्ञा से वैशम्पायन महाभारत-इतिहास का वाचन आरम्भ करने को उद्यत होता है। → कथा का ‘अधिकार’ और ‘वक्ता’ निश्चित हो जाते हैं: व्यास स्रोत हैं, वैशम्पायन वाचक हैं, जनमेजय श्रोता है; सभा सन्नद्ध होकर पुरातन इतिवृत्त सुनने के लिए स्थिर हो जाती है। → वैशम्पायन द्वारा कुरु-पाण्डव-विभेद और विनाश-प्रसंग का वास्तविक आरम्भ अगले अध्याय में खुलने को ठहरता है।
Shlokas
Verse 1
षष्टितमो< ध्याय: जनमेजयके यज्ञमें व्यासमजीका आगमन
సౌతి పలికెను—శౌనకా! రాజు జనమేజయుడు సర్పసత్రయాగమునకు దీక్షితుడైనాడని విని, విద్వాన్ ఋషి కృష్ణద్వైపాయనుడు (వ్యాసుడు) అప్పుడు అక్కడికి వచ్చెను।
Verse 2
जनयामास यं काली शक्ति: पुत्रात् पराशरात् कन्यैव यमुनाद्वीपे पाण्डवानां पितामहम्
శక్తి కుమార్తె కాళీ, కన్యావస్థలోనే, పరాశరుని ద్వారా యమునా ద్వీపమున యెవనిని జన్మింపజేసెనో—ఆయనే పాండవుల పితామహుడు (వ్యాసుడు)।
Verse 3
जातमात्रश्न यः सद्य इष्ट्या देहमवीवृधत् | वेदांश्नाधिजगे साड्रान् सेतिहासान् महायशा:
జన్మించిన వెంటనే ఆయన తన సంకల్పమాత్రమున దేహమును తక్షణమే విస్తరింపజేసెను; ఆ మహాయశస్సుగల వ్యాసుడు అంగములతో కూడిన వేదములను, ఇతిహాసపరంపరను కూడ వెంటనే అధిగమించెను।
Verse 4
यन्नैति तपसा वक्षिन्न वेदाध्ययनेन च । न व्रतैनोंपवासैश्ल न प्रशान्त्या न मन्युना
హే వాక్పటువా! ఆ పరమతత్త్వము తపస్సుతో గాని, వేదాధ్యయనముతో గాని లభించదు; వ్రతములతో గాని, ఉపవాసములతో గాని కాదు; బాహ్యశాంతితో గాని, క్రోధప్రయత్నముతో గాని కాదు।
Verse 5
विव्यासैकं चतुर्धा यो वेदं वेदविदां वर: । परावरज्ञो ब्रह्मर्षि: कवि: सत्यव्रत शुचि:
శౌనకుడు పలికెను—వేదవేత్తలలో శ్రేష్ఠుడైన ఆ వ్యాసుడు ఒకే వేదాన్ని నాలుగు భాగాలుగా విభజించాడు. ఆయన బ్రహ్మర్షి, పరాపర తత్త్వజ్ఞుడు, త్రికాలదర్శి కవి, సత్యవ్రతనిష్ఠుడు, పరమ పవిత్రుడు.
Verse 6
यः पाए-डुं धृतराष्ट्रं च विदुरं चाप्पजीजनत् । शान्तनो: संततिं तन्वन् पुण्यकीर्तिमहायशा:
శౌనకుడు పలికెను—పుణ్యకీర్తి గలవాడు, మహాయశస్సు కలవాడు అయిన ఆయనే శాంతనువు వంశాన్ని విస్తరింపజేయుటకు పాండును, ధృతరాష్ట్రుని, విదురుని జన్మింపజేశాడు.
Verse 7
जनमेजयस्य राजर्षे: स महात्मा सदस्तदा । विवेश सहित: शिष्यैवेंदवेदाड़पारगै:,उन महात्मा व्यासने वेद-वेदांगोंके पारंगत विद्वान शिष्योंके साथ उस समय राजर्षि जनमेजयके यज्ञमण्डपमें प्रवेश किया
శౌనకుడు పలికెను—ఆ సమయంలో మహాత్ముడు వ్యాసుడు వేదాలు, వేదాంగాలలో పాండిత్యం గల శిష్యులతో కలిసి రాజర్షి జనమేజయుని యజ్ఞసభలో ప్రవేశించాడు.
Verse 8
तत्र राजानमासीनं ददर्श जनमेजयम् । वृतं सदस्यैर्बहुभिददेवैरिव पुरन्दरम्
అక్కడ ఆయన సింహాసనంపై ఆసీనుడైన రాజు జనమేజయుని చూచెను; అనేక సభాసదులు ఆయనను చుట్టుముట్టి ఉండగా, దేవతల మధ్య పురందరుడైన ఇంద్రుని వలె కనిపించాడు.
Verse 9
तथा मूर्धाभिषिक्तैश्न नानाजनपदेश्वरै: । ऋषच्विम्भि््रह्म॒कल्पैश्व कुशलैर्यज्ञसंस्तरे
అలాగే రాజాభిషేకం పొందిన వివిధ జనపదాధిపతులు ఆయనను అన్ని వైపులా చుట్టుముట్టి ఉన్నారు; యజ్ఞవ్యవస్థలో నిపుణులై, బ్రహ్మసమాన గౌరవయోగ్యులైన ఋత్వికులు కూడా చుట్టూ నిలిచి ఉన్నారు.
Verse 10
जनमेजयस्तु राजर्षिदृष्टवा तमृषिमागतम् । सगणो<थभ्युद्ययौ तूर्ण प्रीत्या भरतसत्तम:
రాజర్షి జనమేజయుడు ఆ మహర్షి వచ్చుట చూచి ఆనందంతో వెంటనే లేచి నిలిచెను. భరతశ్రేష్ఠుడైన రాజు తన పరిచారకులతో కలిసి త్వరగా ముందుకు వెళ్లి యథోచితంగా ఆయనకు స్వాగతం చేసి గౌరవమిచ్చెను.
Verse 11
काउ्चनं विष्टरं तस्मै सदस्यानुमत:ः प्रभु: । आसन कल्पयामास यथा शक्रो बृहस्पते:
శౌనకుడు చెప్పెను—సభ్యుల అనుమతి తీసుకొని ప్రభువైన రాజు ఆయనకు స్వర్ణవిష్టరమనే ఆసనాన్ని ఏర్పాటు చేసెను; దేవరాజు ఇంద్రుడు బృహస్పతికి ఆసనం సమర్పించునట్లు.
Verse 12
तत्रोपविष्टं वरदं देवर्षिगणपूजितम् । पूजयामास राजेन्द्र: शास्त्रदृष्टेन कर्मणा,देवर्षियोंद्वारा पूजित वरदायक व्यासजी जब वहाँ बैठ गये, तब राजेन्द्र जनमेजयने शास्त्रीय विधिके अनुसार उनका पूजन किया
దేవర్షిగణముచే పూజింపబడిన వరదాయకుడైన వ్యాసుడు అక్కడ ఆసీనుడైన తరువాత, రాజేంద్ర జనమేజయుడు శాస్త్రోక్త విధానమున ఆయనను పూజించెను.
Verse 13
पाद्यमाचमनीयं च अर्घ्य गां च विधानतः । पितामहाय कृष्णाय तदर्हाय न्यवेदयत्
ఆయన విధివిధానములతో తన పితామహుడైన కృష్ణద్వైపాయనునకు—ఆ గౌరవములకు అర్హుడైనవారికి—పాద్యము, ఆచమనీయం, అర్ఘ్యము మరియు గోవును సమర్పించెను.
Verse 14
प्रतिगृह तु तां पूजां पाण्डवाज्जनमेजयात् । गां चैव समनुज्ञाप्य व्यास: प्रीतो5भवत् तदा,पाण्डववंशी जनमेजयसे वह पूजा ग्रहण करके गौके सम्बन्धमें अपना आदर व्यक्त करते हुए व्यासजी उस समय बड़े प्रसन्न हुए
పాండవవంశజుడైన జనమేజయుని నుండి ఆ పూజను స్వీకరించి, గోవును గూర్చి కూడా అనుగ్రహపూర్వకంగా సమ్మతించి, వ్యాసుడు ఆ సమయంలో మహా సంతోషమొందెను.
Verse 15
तथा च पूजयित्वा तं प्रणयात् प्रपितामहम् | उपोपविश्य प्रीतात्मा पर्यपृष्छठनामयम्,पितामह व्यासजीका प्रेमपूर्वक पूजन करके जनमेजयका चित्त प्रसन्न हो गया और वे उनके पास बैठकर कुशल-मंगल पूछने लगे
ఇలా స్నేహభక్తితో ఆ ప్రపితామహుని పూజించి, హర్షితహృదయంతో ఆయన సమీపంలో కూర్చొని కుశలమంగళాలు అడిగాడు—మీరు నిరామయంగా ఉన్నారా, ఏ కష్టం లేదుకదా?
Verse 16
भगवानपि तं॑ दृष्टवा कुशल प्रतिवेद्य च । सदस्यै: पूजित: सर्वे: सदस्यान् प्रत्यपूजयत्,भगवान् व्यासने भी जनमेजयकी ओर देखकर अपना कुशल-समाचार बताया तथा अन्य सभासदोंद्वारा सम्मानित हो उनका भी सम्मान किया
భగవాన్ వ్యాసుడు కూడా ఆయనను చూసి ముందుగా తన కుశలవార్త తెలిపాడు; తరువాత సమస్త సభాసదులచే సత్కరింపబడి, తాను కూడా వారిని యథోచితంగా గౌరవించాడు.
Verse 17
ततस्तु सहित: सर्वे: सदस्यैर्जनमेजय: । इदं पश्चाद् द्विजश्रेष्ठं पर्यपृच्छत् कृताञज्जलि:,तदनन्तर सब सदस्योंसहित राजा जनमेजयने हाथ जोड़कर द्विजश्रेष्ठ व्यासजीसे इस प्रकार प्रश्न किया
అనంతరం సమస్త సభాసదులతో కూడిన రాజు జనమేజయుడు కృతాంజలిగా ద్విజశ్రేష్ఠుడైన వ్యాసుని ఈ విధంగా ప్రశ్నించాడు.
Verse 18
जनमेजय उवाच कुरूणां पाण्डवानां च भवानू प्रत्यक्षदर्शिवान् तेषां चरितमिच्छामि कथ्यमान त्वया द्विज
జనమేజయుడు పలికెను—హే బ్రాహ్మణా! మీరు కౌరవులనూ పాండవులనూ ప్రత్యక్షంగా చూశారు; కావున మీ వర్ణనగా వారి ఆచార-చరిత్ర వృత్తాంతాన్ని నేను వినదలచుకున్నాను.
Verse 19
कथं समभवद् भेदस्तेषामक्लिष्टकर्मणाम् । तच्च युद्ध कथं वृत्तं भूतान्तकरणं महत्
వారు అక్లిష్టకర్ములు, ధర్మకర్మనిరతులు; అయినా వారిలో భేదబుద్ధి ఎలా కలిగింది? అలాగే ప్రాణుల అంతం చేసే ఆ మహాయుద్ధం ఎలా జరిగింది?
Verse 20
पितामहानां सर्वेषां दैवेनानिष्टचेतसाम् । कार्त्स्न्येनितन्ममाचक्ष्व यथावृत्तं द्विजोत्तम
హే ద్విజోత్తమా! దైవవశాత్ నా సమస్త పితామహుల మనస్సులు యుద్ధరూపమైన అనిష్టంలో ఎలా నిమగ్నమయ్యాయో—ఆ సమస్త వృత్తాంతాన్ని జరిగినట్లే సంపూర్ణంగా నాకు చెప్పుము।
Verse 21
सौतिरुवाच तस्य तद् वचन श्रुत्वा कृष्णद्वैधायनस्तदा । शशास शिष्यमासीनं वैशम्पायनमन्तिके
సౌతి పలికెను—జనమేజయుని ఆ మాటలు విని, శ్రీకృష్ణద్వైపాయన వ్యాసుడు ఆ సమయంలో సమీపంలో కూర్చున్న తన శిష్యుడు వైశంపాయనునికి ఆజ్ఞాపించాడు।
Verse 22
व्यास उवाच कुरूणां पाण्डवानां च यथा भेदो5भवत् पुरा । तदस्मै सर्वमाचक्ष्व यन्मत्त: श्रुववानसि
వ్యాసుడు పలికెను—ఓ వైశంపాయనా! పూర్వకాలంలో కురువులు మరియు పాండవుల మధ్య ఎలా భేదం కలిగిందో, నీవు నన్ను నుండి విన్నదంతా ఈ రాజు జనమేజయునికి సంపూర్ణంగా చెప్పుము।
Verse 23
गुरोर्वचनमाज्ञाय स तु विप्रर्षभस्तदा । आचचक्षे तत: सर्वमितिहासं पुरातनम्
గురువాక్యాన్ని శిరసావహించి, ఆ సమయంలో విప్రశ్రేష్ఠుడైన వైశంపాయనుడు ఆ పురాతన ఇతిహాసమంతటిని వివరించుటకు ఆరంభించాడు।
Verse 24
राज्ञे तस्मै सदस्येभ्य: पार्थिवेभ्यश्व सर्वश: । भेदं सर्वविनाशं च कुरुपाण्डवयोस्तदा
అప్పుడు ఆ రాజునికి, సభాసదులకు, అక్కడ ఉన్న సమస్త రాజులకు—కురుపాండవుల మధ్య ఆ కాలంలో కలిగిన భేదమును, వారి సంపూర్ణ వినాశమును గురించి వృత్తాంతం చెప్పబడసాగింది।
Verse 60
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि अंशावतरणपर्वणि कथानुबन्धे षष्टितमो5ध्याय: ।। ६० || इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपर्वके अन्तर्गत अंशावतरणपर्वमें कथानुबन्धविषयक साठवाँ अध्याय पूरा हुआ
ఇట్లు శ్రీమహాభారత ఆదిపర్వములోని అంసావతరణపర్వమందు కథానుబంధ విషయకమైన అరవయ్యవ అధ్యాయం సమాప్తమైంది.
Frequently Asked Questions
The chapter does not stage a single immediate dharma-sankat; instead it frames a structural ethical problem: how authority and obligation are justified through descent, sanctioned unions, and assigned functions, which later episodes must interpret amid conflicting duties.
The upadeśa is that human history is intelligible only within a wider causal map: lineages encode roles, capacities, and constraints, and disciplined attention to origins supports clearer judgment about dharma in complex situations.
Yes. The closing verses state that hearing this ordered account of great beings’ origins purifies the listener from wrongdoing, supports comprehensive understanding, and is associated with attaining an elevated course (gati), functioning as a chapter-level phalaśruti.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.