Shloka 34
Ādi Parva, Adhyāya 47 — Janamejaya’s Sarpa-satra: Vow, Preparation, and the Onset of the Serpent Offering
बाष्पगद्गदया वाचा मुखेन परिशुष्यता । कृताञ्जलिवर्वरारोहा पर्यश्रुनयना तत:,उनके ऐसा कहनेपर अनिन््द्य सुन्दरी जरत्कारु भाईके कार्यकी चिन्ता और पतिके वियोगजनित शोकमें डूब गयी। उसका मुँह सूख गया, नेत्रोंमें आँसू छलक आये और हृदय काँपने लगा। फिर किसी प्रकार धैर्य धारण करके सुन्दर जाँघों और मनोहर शरीरवाली वह नागकन्या हाथ जोड़ गदगद वाणीमें जरत्कारु मुनिसे बोली--'धर्मज्ञ! आप सदा धर्ममें स्थित रहनेवाले हैं। मैं भी पत्नी-धर्ममें स्थित तथा आप प्रियतमके हितमें लगी रहनेवाली हूँ। आपको मुझ निरपराध अबलाका त्याग नहीं करना चाहिये। द्विजश्रेष्ठ! मेरे भाईने जिस उद्देश्यको लेकर आपके साथ मेरा विवाह किया था, मैं मन्दरभागिनी अबतक उसे पा न सकी। नागराज वासुकि मुझसे क्या कहेंगे? साधुशिरोमणे! मेरे कुटुम्बीजन माताके शापसे दबे हुए हैं। उन्हें मेरे द्वारा आपसे एक संतानकी प्राप्ति अभीष्ट थी, किंतु उसका भी अबतक दर्शन नहीं हुआ। आपसे पुत्रकी प्राप्ति हो जाय तो उसके द्वारा मेरे जाति-भाइयोंका कल्याण हो सकता है
bāṣpa-gadgadayā vācā mukhena pariśuṣyatā | kṛtāñjalir varārohā paryaśru-nayanā tataḥ ||
కన్నీళ్లతో గొంతు బిగుసుకొని, నోరు ఎండిపోతూ, చేతులు జోడించి ఆ శుభఊరువైన నాగకన్య నిలిచింది; ఆమె కళ్లలో కన్నీళ్లు పొంగాయి. అన్న ఉద్దేశ్యంపై ఆందోళనతోను, భర్త వియోగశోకంతోను మునిగిపోయినా ధైర్యం తెచ్చుకొని వణికే స్వరంతో ముని జరత్కారువును ఉద్దేశించి ఇలా పలికింది— “ధర్మజ్ఞా! మీరు సదా ధర్మంలో స్థితులై ఉన్నారు; నేనూ పతివ్రతాధర్మంలో స్థిరంగా, మీ ప్రియహితంలో నిమగ్నమై ఉన్నాను. నన్ను—నిరపరాధమైన అబలని—మీరు విడిచిపెట్టకూడదు. ద్విజోత్తమా! నా అన్న ఏ ఉద్దేశ్యంతో నన్ను మీకు వివాహం చేశాడో, ఆ ఫలితం దురదృష్టవశాత్తు నాకు ఇంకా లభించలేదు. నాగరాజు వాసుకి నన్ను ఏమని అంటాడు? సాధుశిరోమణీ! మా మాత శాపంతో నలిగిపోయిన నా బంధువులు నా ద్వారా మీ నుండి సంతానం ఆశించారు; కానీ అది ఇంకా దర్శనమివ్వలేదు. మీ నుండి పుత్రలాభం కలిగితే, ఆ పుత్రుని ద్వారా నా నాగబంధువులకు క్షేమం కలుగుతుంది.”
तक्षक उवाच
Educational Q&A
The passage foregrounds dharma within marriage: even a renunciant’s impulses are weighed against obligations created by marriage and the ethical responsibility to protect an innocent spouse and fulfill a socially consequential purpose (progeny that can relieve a community’s suffering under a curse).
Jaratkāru’s wife, distressed and tearful, pleads with the sage not to abandon her. She explains that her brother Vāsuki arranged their marriage to obtain a child whose birth is needed to secure the welfare of the Nāgas, who are burdened by a maternal curse; she urges the sage to grant that offspring.