Shloka 138
Ādi-parva Adhyāya 3 — Janamejaya’s Rite, Dhaumya’s Parīkṣā, and Uttanka’s Kuṇḍala Quest (सर्पसत्रप्रस्तावना–गुरुपरीक्षा–उत्तङ्कोपाख्यान)
सर्पाणां प्रग्रहा यान्ति धृतराष्ट्रो यदैजति । ये चैनमुपसर्पन्ति ये च दूरपथं गता:,ऐरावत नागके सिवा दूसरा कौन है, जो सूर्यदेवकी प्रचण्ड किरणोंके सैन्यमें विचरनेकी इच्छा कर सकता है? ऐरावतके भाई धृतराष्ट्र जब सूर्यदेवके साथ प्रकाशित होते और चलते हैं, उस समय अट्ठाईस हजार आठ सर्प सूर्यके घोड़ोंकी बागडोर बनकर जाते हैं। जो इनके साथ जाते हैं और जो दूरके मार्गपर जा पहुँचे हैं, ऐगावतके उन सभी छोटे बन्धुओंकों मैंने नमस्कार किया है। जिनका निवास सदा कुरुक्षेत्र और खाण्डववनमें रहा है, उन नागराज तक्षककी मैं कुण्डलोंके लिये स्तुति करता हूँ। तक्षक और अश्वसेन--ये दोनों नाग सदा साथ विचरनेवाले हैं। ये दोनों कुरुक्षेत्रमें इक्षुमती नदीके तटपर रहा करते थे। जो तक्षकके छोटे भाई हैं, श्रुतसेन नामसे जिनकी ख्याति है तथा जो पाताललोकमें नागराजकी पदवी पानेके लिये सूर्यदेवकी उपासना करते हुए कुरुक्षेत्रमें रहे हैं, उन महात्माको मैं सदा नमस्कार करता हूँ
sarpāṇāṃ pragrahā yānti dhṛtarāṣṭro yadaijati | ye cainam upasarpanti ye ca dūrapathaṃ gatāḥ ||
నాగుడు ధృతరాష్ట్రుడు సూర్యదేవుని అనుసరించి ముందుకు కదిలినప్పుడు, అనేక సర్పాలు సూర్యుని అశ్వాలకు కట్టే కళ్లాలుగా మారి సాగుతాయి. కొందరు అతనికి దగ్గరగా చేరి వెంట నడుస్తారు; మరికొందరు దూర మార్గాలలో సంచరిస్తారు.
राम उवाच
Educational Q&A
The verse frames strength and multitude (the nāgas) as meaningful when harnessed to order and purpose—symbolized by becoming ‘reins’. Ethically, it suggests disciplined service and alignment with a higher sustaining power rather than uncontrolled force.
A mythic description is given of the nāga Dhṛtarāṣṭra moving in a grand celestial context, with many serpents accompanying him—some close at hand, others on distant routes—serving as ‘reins’, i.e., instruments of guidance and control in a divine procession.