Adhyaya 201
Sundopasundayoḥ Tapas–Varadāna–Prasaṅgaḥ (Sunda and Upasunda: Austerities and the Boon)
Upa-parva: Sundopasunda-Upākhyāna (Episode of Sunda and Upasunda)
Nārada addresses Yudhiṣṭhira and begins an ancient account: in the lineage of Hiraṇyakaśipu arises the powerful daitya Nikumbha, whose two sons, Sunda and Upasunda, are portrayed as remarkably united—sharing food, conduct, and resolve as if one being in two bodies. Seeking conquest of the three worlds, they undertake initiation and proceed to the Vindhya mountains for prolonged, extreme austerities, enduring hunger and thirst, adopting ascetic markers, and sustaining rigorous vows. Their tapas generates an extraordinary effect upon the landscape (Vindhya emitting smoke), prompting fear among the devas, who attempt to obstruct the austerities through temptations and illusory threats involving female relatives and attendants; the brothers remain unshaken. Brahmā (Pitāmaha) then appears and offers boons but refuses immortality due to the conquest-motive behind their tapas. The brothers request freedom from fear from all beings in the three worlds except from each other; Brahmā grants it and confirms the death-condition accordingly. Having received the boon, they return, abandon ascetic austerity-signs, adopt royal adornments, and inaugurate extensive celebrations and pleasures across their city, with communal rejoicing described as continuous and abundant.
Chapter Arc: कर्ण दुर्योधन को कठोर सत्य सुनाता है—तुम्हारी बुद्धि पाण्डवों को दबाने में अब तक सफल नहीं हुई; वे तुम्हारे निकट रहते हुए भी ‘अजातपक्षा’ नहीं रहे कि सरलता से कुचले जा सकें। → कर्ण बताता है कि साम, दान, भेद—इन गुप्त उपायों से पहले भी प्रयास हो चुका और विफल रहा। द्रौपदी को फूट डालने का उपाय भी असम्भव है; पाण्डवों का परस्पर बन्धन दृढ़ है। ऊपर से पांचालराज द्रुपद धन-लोभी नहीं, राज्य-दान से भी कौन्तेयों को नहीं छोड़ेगा; जब तक द्रुपद अपने महावीर्य पुत्रों सहित उद्यम नहीं करता, तब तक कौरवों को शीघ्र निर्णायक कदम उठाना चाहिए। → कर्ण का निर्णायक निष्कर्ष—‘न हि साम्ना न दानेन न भेदेन च पाण्डवा: शक्याः… तस्माद् विक्रमेणैव तान् जहि’—पाण्डव नीति से नहीं, केवल पराक्रम/बल से ही वश में होंगे। → कर्ण की सम्मति सुनकर कौरव पक्ष का राजनीतिक ताप बढ़ता है; तत्पश्चात धृतराष्ट्र भीष्म, द्रोण आदि समस्त मन्त्रियों को बुलाकर राज्य-नीति पर विचार हेतु सभा करता है। → धृतराष्ट्र की मन्त्रणा में कौन-सा मार्ग चुना जाएगा—समझौता, छल, या खुला संघर्ष—यह अगले प्रसंग पर टिका रह जाता है।
Shlokas
Verse 1
ऑपन--माजल छा जि: एकाधिकंद्विशततमो<्ध्याय: पाण्डवोंको पराक्रमसे दबानेके लिये कर्णकी सम्मति कर्ण उवाच दुर्योधन तव प्रज्ञा न सम्यगिति मे मति: । 82 20 ते शक््या: पाण्डवा: कुरुवर्धन
కర్ణుడు అన్నాడు—దుర్యోధన, నా అభిప్రాయం ప్రకారం నీ సలహా సముచితమైనది కాదు. ఓ కురువర్ధన, ఇలాంటి ఉపాయాలతో పాండవులను వశపరచడం సాధ్యం కాదు.
Verse 2
पूर्वमेव हि ते सूक्ष्मैरुपायैर्यतितास्त्वया । निग्रहीतुं तदा वीर न चैव शकितास्त्वया
కర్ణుడు అన్నాడు—వీరా, ఇంతకుముందే నీవు సూక్ష్మమైన, రహస్యమైన ఉపాయాలతో వారిని అణచివేయాలని ప్రయత్నించావు; అయినా అప్పుడే నీవు వారిని నియంత్రించలేకపోయావు. వారు చిన్నపిల్లలుగా ఇక్కడే నీ అధీనంలో ఉన్నప్పుడు, వారికి బలమైన పక్షం ఏదీ లేకపోయినా, నీవు వారిని హానిచేయడంలో గానీ అణచడంలో గానీ విజయవంతం కాలేకపోయావు.
Verse 3
इहैव वर्तमानास्ते समीपे तव पार्थिव । अजातपक्षा: शिशव: शकिता नैव बाधितुम्
కర్ణుడు అన్నాడు—ఓ రాజా, వారు ఇక్కడే నీ సమీపంలో ఉండేవారు; ఇంకా ‘పక్షాలు’ రాని చిన్నపిల్లలే, అయినా నీవు వారిని అడ్డుకోలేకపోయావు, అణచలేకపోయావు.
Verse 4
जातपक्षा विदेशस्था विवृद्धा: सर्वशोउ्द्य ते । नोपायसाध्या: कौन्तेया ममैषा मतिरच्युत
కర్ణుడు అన్నాడు—ఇప్పుడు వారికి పక్షాలు వచ్చాయి; వారు విదేశంలో ఉన్నారు, అన్ని విధాలా వృద్ధి చెంది బలవంతులయ్యారు. కనుక కుంతీపుత్రులు నీవు సూచించిన ఉపాయాలతో వశపడరు. ఓ అచ్యుతా, ఇదే నా స్థిరమైన అభిప్రాయం.
Verse 5
न च ते व्यसनैर्योक्तुं शक््या दिष्टकृतेन च । शकिताश्रैप्सवश्चैव पितृपैतामहं पदम्
కర్ణుడు అన్నాడు—వారిని విపత్తులతో కట్టడి చేయడం ఇక సాధ్యం కాదు; విధి నిర్ణయించినదానితోనూ కాదు. వారు సామర్థ్యవంతులై దృఢసంకల్పులయ్యారు; తమ పితృ-పైతామహిక రాజ్యాధికారాన్ని పొందాలనే ఆకాంక్ష వారిలో మేల్కొంది.
Verse 6
परस्परेण भेदश्न नाधातुं तेषु शक््यते । एकस्यां ये रता: पत्न्यां न भिद्यन्ते परस्परम्
వారిలో ఒకరిని మరొకరికి విరోధంగా చేసి భేదం కలిగించడం సాధ్యం కాదు. ఒకే భార్యపై ఏకమనస్కులై ప్రేమించే వారు పరస్పర వైరం పడరు.
Verse 7
न चापि कृष्णा शक््येत तेभ्यो भेदयितुं पर: । परिद्यूनान् वृतवती किमुताद्य मृजावत:
ఇంకెవ్వరూ కృష్ణను వారి నుండి భేదం కలిగించి దూరం చేయలేరు. పాండవులు భిక్షాజీవులై దీనస్థితిలో ఉన్నప్పుడే కృష్ణ వారిని వరించింది; ఇప్పుడు వారు సంపన్నులు, శుభ్రులు, అలంకృతులు—అప్పుడు ఆమె ఎందుకు వారిని విడిచిపెట్టాలి?
Verse 8
ईप्सितश्न गुण: स्त्रीणामेकस्या बहुभर्तृता । तं च प्राप्तवती कृष्णा न सा भेदयितु क्षमा
స్త్రీలలో సాధారణంగా కోరుకోదగిన గుణం—ఒక స్త్రీకి అనేక భర్తలు ఉండటం. పాండవులతో నివసిస్తూ కృష్ణ ఆ స్థితిని పొందింది; కాబట్టి ఆమె చేత వారి మధ్య భేదం కలిగించడం సాధ్యం కాదు.
Verse 9
आर्यव्रतश्न॒ पाज्चाल्यो न स राजा धनप्रिय: । न संत्यक्ष्यति कौन्तेयान् राज्यदानैरपि ध्रुवम्
పాంచాల రాజు ద్రుపదుడు ఆర్యవ్రతాన్ని పాటించేవాడు; అతడు ధనాసక్తుడు కాదు. కాబట్టి నీవు రాజ్యాన్ని దానంగా ఇచ్చినా, అతడు కుంతీపుత్రులను విడిచిపెట్టడు—ఇది నిశ్చయం.
Verse 10
यथास्य पुत्रो गुणवाननुरक्तश्न पाण्डवान् | तस्मान्नोपायसाध्यांस्तानहं मन््ये कथंचन
అలాగే అతని కుమారుడు ధృష్టద్యుమ్నుడు కూడా గుణవంతుడు, పాండవుల పట్ల భక్తి-అనురాగం కలవాడు. అందువల్ల ముందుగా చెప్పిన ఉపాయాలతో వారిని ఏ విధంగానూ వశపరచగలమని నేను భావించను.
Verse 11
इदं त्वद्य क्षमं कर्तुमस्माकं पुरुषर्षभ । यावन्न कृतमूलास्ते पाण्डवेया विशाम्पते
కర్ణుడు అన్నాడు—ఓ పురుషశ్రేష్ఠా! నేడు మనకు చేయదగినది ఇదొక్కటే. ఓ ప్రజాధిపా! పాండవులు ఇంకా పాతుకుపోకముందే వారిపై దాడి చేయాలి; అప్పుడు మాత్రమే వారు వశమవుతారు.
Verse 12
तावत् प्रहरणीयास्ते तत् तुभ्यं तात रोचताम् । अस्मत्पक्षो महान् यावद् यावत् पाड्चालको लघु: । तावत् प्रहरणं तेषां क्रियतां मा विचारय
కర్ణుడు అన్నాడు—వారిపై దాడి చేయగలిగినంతకాలం దాడి చేయండి; తండ్రీ, ఈ సలహా మీకు నచ్చుగాక. మన పక్షం బలంగా ఉన్నంతవరకు, పాంచాల రాజు తక్కువ బలంతో ఉన్నంతవరకు, వారిపై దాడి చేయించండి; ఇక ఆలోచించకండి.
Verse 13
वाहनानि प्रभूतानि मित्राणि च कुलानि च । यावन्न तेषां गान्धारे तावद् विक्रम पार्थिव
కర్ణుడు అన్నాడు—ఓ గాంధారీ నందనా, రాజా! వారు ఇంకా విస్తారమైన వాహనాలు, మిత్రులు, సహాయక వంశాలు సంపాదించకముందే, వారిపై నీ పరాక్రమాన్ని ప్రదర్శించు.
Verse 14
यावच्च राजा पाज्चाल्यो नोद्यमे कुरुते मन: । सह पुन्रैर्महावीर्यैस्तावद् विक्रम पार्थिव
కర్ణుడు అన్నాడు—ఓ భూపతీ! పాంచాల రాజు తన మహావీర్య కుమారులతో కలిసి మనపై యుద్ధయాత్రకు మనసు పెట్టకముందే, నీవు నీ బలాన్ని, పరాక్రమాన్ని ప్రదర్శించు.
Verse 15
यावन्नायाति वार्ष्णेय: कर्षन् यादववाहिनीम् । राज्यार्थे पाण्डवेयानां पाड्चाल्यसदनं प्रति
కర్ణుడు అన్నాడు—నీకు అవకాశం ఉన్నది అంతవరకే: వృష్ణికులనందనుడు వార్ష్ణేయుడు శ్రీకృష్ణుడు యాదవ సేనను వెంట తీసుకొని, పాండవులకు రాజ్యం సాధించేందుకు పాంచాల రాజభవనానికి రాకముందు వరకు.
Verse 16
वसूनि विविधान् भोगान् राज्यमेव च केवलम् । नात्याज्यमस्ति कृष्णस्य पाण्डवार्थे कथंचन,पाण्डवोंके लिये श्रीकृष्णकी ओरसे धन-रत्न, भाँति-भाँतिके भोग तथा सारा राज्य-- कुछ भी अदेय नहीं है
కర్ణుడు అన్నాడు—పాండవుల హితం కోసం శ్రీకృష్ణుడు ధన-రత్నాలు, నానావిధ భోగాలు, అంతటితో కాదు సమస్త రాజ్యమూ ఇవ్వడానికీ వెనుకాడడు; పాండవార్థంలో ఆయనకు అప్రదేయమని ఏదీ లేదు.
Verse 17
विक्रमेण मही प्राप्ता भरतेन महात्मना । विक्रमेण च लोकांस्त्रीज्जितवान्ू पाकशासन:,महात्मा भरतने पराक्रमसे ही यह पृथ्वी प्राप्त की। इन्द्रने पराक्रमसे ही तीनों लोकोंपर विजय पायी
కర్ణుడు అన్నాడు—మహాత్ముడు భరతుడు పరాక్రమంతోనే ఈ భూమిని పొందాడు; అలాగే పాకశాసనుడు ఇంద్రుడు పరాక్రమంతోనే మూడు లోకాలను జయించాడు. రాజ్యమూ కీర్తీ వీరప్రయత్నంతోనే లభిస్తాయి; కేవలం హక్కు-వాదం లేదా జన్మతో కాదు.
Verse 18
विक्रमं च प्रशंसन्ति क्षत्रियस्य विशाम्पते । स्वको हि धर्म: शूराणां विक्रम: पार्थिवर्षभ,राजन! क्षत्रियके लिये पराक्रमकी ही प्रशंसा की जाती है। नृपश्रेष्ठ! पराक्रम करना ही शूरवीरोंका स्वधर्म है
హే ప్రజాపతీ! క్షత్రియునికి పరాక్రమమే ప్రశంసనీయం. హే నృపశ్రేష్ఠా! శూరుల స్వధర్మం పరాక్రమమే.
Verse 19
ते बलेन वयं राजन् महता चतुरद्धिणा । प्रमथ्य ट्रुपदं शीघ्रमानयामेह पाण्डवान्,राजन्! हमलोग विशाल चतुरंगिणी सेनाके द्वारा राजा ट्रपदको कुचलकर शीघ्र ही यहाँ पाण्डवोंको कैद कर लायें
కర్ణుడు అన్నాడు—ఓ రాజా! మా బలంతో, మహా చతురంగిణీ సేనతో రాజు ద్రుపదుని అణచివేసి, పాండవులను త్వరగా ఇక్కడికి బందీలుగా తీసుకొస్తాము.
Verse 20
न हि साम्ना न दानेन न भेदेन च पाण्डवा: । शकक््या: साधयितुं तस्माद् विक्रमेणैव ताज्जहि,न सामसे, न दानसे और न भेदकी नीतिसे पाण्डवोंको वशमें किया जा सकता है। अतः उन्हें पराक्रमसे ही नष्ट करो
కర్ణుడు అన్నాడు—పాండవులను సామంతో గానీ, దానంతో గానీ, భేదనీతితో గానీ వశపరచలేం; కాబట్టి వారిని పరాక్రమంతోనే సంహరించండి.
Verse 21
तान् विक्रमेण जित्वेमामखिलां भुड्क्षव मेदिनीम् | अतो नानयं प्रपश्यामि कार्योपायं जनाधिप
కర్ణుడు అన్నాడు—నీ స్వపరాక్రమంతో వారిని జయించి ఈ సమస్త భూమిపై రాజ్యసుఖాన్ని అనుభవించు. ఓ జనాధిపా! దీనికన్నా వేరే కార్యసిద్ధి మార్గం నాకు కనబడదు.
Verse 22
वैशम्पायन उवाच श्रुत्वा तु राधेयवचो धृतराष्ट्र: प्रतापवान् | अभिपूज्य तत: पश्चादिदं वचनमब्रवीत्
వైశంపాయనుడు చెప్పాడు—జనమేజయా! రాధేయుడు (కర్ణుడు) చెప్పిన మాటలు విని ప్రతాపవంతుడైన ధృతరాష్ట్రుడు అతనిని యథోచితంగా సత్కరించి ప్రశంసించాడు; ఆపై ఈ మాటలు పలికాడు.
Verse 23
उपपन्नं महाप्राज्ञे कृतास्त्रे सूतनन्दने । त्वयि विक्रमसम्पन्नमिदं वचनमीदृशम्
ఓ మహాప్రాజ్ఞా, అస్త్రవిద్యలో నిపుణుడవైన సూతనందన కర్ణా! పరాక్రమంతో నిండిన ఇలాంటి మాటలు నీకే పూర్తిగా తగినవి.
Verse 24
भूय एव तु भीष्मश्च द्रोणो विदुर एव च । युवां च कुरुतं बुद्धि भवेद् या न: सुखोदया
అయితే మళ్లీ—భీష్ముడు, ద్రోణుడు, విదురుడు—మరియు మీరు ఇద్దరూ కలిసి కూర్చొని మరోసారి ఆలోచించండి; భవిష్యత్తులో మనకు సుఖక్షేమాలు కలిగించే మార్గాన్ని నిర్ణయించండి.
Verse 25
तत आनाय्य तानू् सर्वान् मन्त्रिण: सुमहायशा: । धृतराष्ट्रो महाराज मन्त्रयामास वै तदा
అనంతరం మహాయశస్సుగల మహారాజు ధృతరాష్ట్రుడు ఆ సమస్త మంత్రులను పిలిపించి, ఆ సమయంలో వారితో మంత్రణ ప్రారంభించాడు.
Verse 200
इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपर्वके अन्तर्गत विदुरागमन-राज्यलम्भपर्वमें दुर्योधनवाक्यविषयक दो सौवाँ अध्याय पूरा हुआ
ఇట్లు శ్రీమహాభారత ఆదిపర్వమునందలి విదురాగమన-రాజ్యలంభపర్వములో దుర్యోధనవాక్యవిషయక ద్విశతతమ అధ్యాయం సమాప్తమైంది।
Verse 2031
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि विदुरागमनराज्यलम्भपर्वणि धृतराष्ट्रमन्त्रणे एकाधिकद्विशततमो<ध्याय:
ఇతి శ్రీమహాభారత ఆదిపర్వమునందలి విదురాగమన-రాజ్యలంభపర్వములో ధృతరాష్ట్రమంత్రణవిషయక ఏకాధికద్విశతతమ అధ్యాయం।
Frequently Asked Questions
The dilemma concerns power sought for domination: intense tapas can be 'effective' yet ethically unstable when driven by conquest, raising the question of whether extraordinary capability legitimizes the intended use.
The episode emphasizes that motive constrains outcomes: even divine boons are conditioned by intent, and carefully worded protections can embed a latent vulnerability that later governs fate.
No explicit phalaśruti appears in this excerpt; the meta-function is exemplum-based—an instructive narrative offered by Nārada to frame later ethical reasoning about boons, restraint, and the risks of unchecked ambition.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.