Shloka 16
गरुडजन्म तथा विनतादास्यवृत्तान्तः
Garuḍa’s Birth and Vinatā’s Enslavement
दृष्ट पुरातनं होतद् यज्ञे सर्पविनाशनम् । इत्युक्त्वा सृष्टिकृद् देवस्तं प्रसाद्य प्रजापतिम् । प्रादाद् विषहरीं विद्यां कश्यपाय महात्मने,“ये महाबली दुःसह पराक्रम तथा प्रचण्ड विषसे युक्त हैं। अपने तीखे विषके कारण ये सदा दूसरोंको पीड़ा देनेके लिये दौड़ते-फिरते हैं। अतः समस्त प्राणियोंके हितकी दृष्टिसे इन्हें शाप देकर माता कद्भूने उचित ही किया है। जो सदा दूसरे प्राणियोंको हानि पहुँचाते रहते हैं, उनके ऊपर दैवके द्वारा ही प्राणनाशक दण्ड आ पड़ता है।” ऐसी बात कहकर ब्रह्माजीने कट्रूकी प्रशंसा की और कश्यपजीको बुलाकर यह बात कही--“अनघ! तुम्हारे द्वारा जो ये लोगोंको डँसनेवाले सर्प उत्पन्न हो गये हैं, इनके शरीर बहुत विशाल और विष बड़े भयंकर हैं। परंतप! इन्हें इनकी माताने शाप दे दिया है, इसके कारण तुम किसी तरह भी उसपर क्रोध न करना। तात! यज्ञमें सर्पोंका नाश होनेवाला है, यह पुराणवृत्तान्त तुम्हारी दृष्टिमें भी है ही!” ऐसा कहकर सृष्टिकर्ता ब्रह्माजीने प्रजापति कश्यपको प्रसन्न करके उन महात्माको सर्पोका विष उतारनेवाली विद्या प्रदान की
dṛṣṭaṃ purātanaṃ hotad yajñe sarpavināśanam | ity uktvā sṛṣṭikṛd devastaṃ prasādya prajāpatiṃ | prādād viṣaharīṃ vidyāṃ kaśyapāya mahātmane ||
శౌనకుడు అన్నాడు— “ఇది ప్రాచీన వృత్తాంతంగా ప్రసిద్ధం— ఒక యజ్ఞంలో సర్పనాశనం జరుగుతుంది.” అని చెప్పి సృష్టికర్త బ్రహ్మ ప్రజాపతి కశ్యపుని ప్రసన్నం చేసి, ఆ మహాత్మునికి సర్పవిషాన్ని తొలగించే విద్యను ప్రసాదించాడు. ఈ భాగం చెప్పేది— ఇతరులకు హాని చేసే జీవులకు దైవనియమిత దండం తప్పదు; అయినా సమస్త ప్రాణుల హితార్థం ప్రతికారవిద్య కూడా ఇవ్వబడింది.
शौनक उवाच
Educational Q&A
Harmful beings who persist in injuring others invite a divinely sanctioned consequence, yet dharma also provides protective knowledge (viṣaharī vidyā) to reduce suffering and safeguard life. Justice and compassion operate together: punishment for harm, and remedies for the welfare of creatures.
Śaunaka recalls an ancient tradition that a sacrifice will bring about the destruction of serpents. Brahmā then pleases Prajāpati Kaśyapa and grants him a poison-removing lore, situating the coming serpent-destruction episode within a larger cosmic and ethical framework.