Adhyaya 175
पाण्डवानां पाञ्चालगमनम् (The Pāṇḍavas’ Journey toward Pāñcāla and News of the Svayaṃvara)
Upa-parva: Svayaṃvara-anuyātrā (Journey toward Draupadī’s Svayaṃvara) — Ādi-parva contextual unit
Vaiśaṃpāyana narrates that the five Pāṇḍava brothers, described as eminent warriors, proceed with their mother to see Draupadī and the great festival associated with the svayaṃvara. En route they meet many Brahmins traveling in groups, who inquire about the brothers’ destination and origin. Yudhiṣṭhira answers that they have come from Ekacakrā and requests the Brahmins to recognize them as traveling together with their mother. The Brahmins advise them to go at once to Pāñcāla, to Drupada’s residence, where a wealthy and grand svayaṃvara will occur. They describe the event’s scale: extraordinary festivities, the gathering of kings and princes from many regions, ritual patrons and disciplined ascetics, and the circulation of gifts, cattle, food, and wealth. They offer descriptive praise of Draupadī—born from the sacrificial altar—and of her brother Dhṛṣṭadyumna, born armed, as well as the competitive selection dynamic in which Kṛṣṇā (Draupadī) may choose among eminent men. Yudhiṣṭhira agrees to go with them to witness the svayaṃvara and the “divine-like” festival.
Chapter Arc: अर्जुन पूछता है—विश्वामित्र और वसिष्ठ जैसे महापुरुषों में वैर का कारण क्या था? तभी गन्धर्व ‘वासिष्ठ-आख्यान’ का पुराण-प्रसिद्ध प्रसंग सुनाने का वचन देता है। → कान्यकुब्ज के राजा गाधि/कुशिकवंशी (विश्वामित्र के पूर्वज-संबंध) का प्रसंग आते-आते कथा वसिष्ठ के आश्रम और दिव्य धेनु नन्दिनी पर टिकती है। राजा वसिष्ठ की अतिथि-सत्कार-शक्ति से प्रभावित होकर नन्दिनी को राज्य/धन के बदले मांगता है; वसिष्ठ धर्म-कारण से उसे ‘अदेय’ बताकर मना करते हैं। क्षत्रिय-गर्व से उद्दीप्त विश्वामित्र बलपूर्वक गाय हरने का निश्चय करता है; नन्दिनी करुण क्रंदन करती है और वसिष्ठ से रक्षा की याचना करती है। → वसिष्ठ के तपोबल/ब्रह्मतेज से नन्दिनी अद्भुत रूप धारण कर विविध सेनाएँ/वीर उत्पन्न करती है; विश्वामित्र की सेना अस्त्र-वर्षा के बीच टूटती-बिखरती है और उसके देखते-देखते पराभव को प्राप्त होती है। → वसिष्ठ नन्दिनी को यज्ञ, देव-पूजा, अतिथि-सत्कार और पितृ-कार्य हेतु अनिवार्य बताकर उसके दान-अदान की सीमा स्पष्ट करते हैं; विश्वामित्र को यह बोध होता है कि केवल बाहुबल नहीं, ब्रह्मतेज भी लोक-नियामक शक्ति है—और उसका क्षत्रिय-अहंकार आहत होकर भीतर एक नई आकांक्षा जगाता है। → पराजय की ज्वाला से विश्वामित्र के भीतर तपस्या द्वारा ब्रह्मर्षित्व पाने की प्रतिज्ञा अंकुरित होती है—यही आगे के संघर्ष और दीर्घ साधना का द्वार खोलती है।
Shlokas
Verse 1
अकाल चतुःसप्तरत्यांधेिकशततमो< ध्याय: वसिष्ठजीके अद्भुत क्षमा-बलके आगे विश्वामित्रजीका परा'भव अर्जुन उवाच किंनिमित्तमभूद् वैरं विश्वामित्रवसिष्ठयो: । वसतोराश्रमे दिव्ये शंस न: सर्वमेव तत्
అర్జునుడు పలికెను— ఓ గంధర్వరాజా! విశ్వామిత్రుడు, వశిష్ఠుడు—ఇద్దరి మధ్య వైరం ఏ కారణమున కలిగెను? వారు తమ తమ దివ్యాశ్రమములలో నివసించుచుండగా, ఆ సమస్త వృత్తాంతమును మాకు చెప్పుము.
Verse 2
गन्धर्व उवाच इदं वासिष्ठमाख्यानं पुराणं परिचक्षते । पार्थ सर्वेषु लोकेषु यथावत् तन्निबोध मे
గంధర్వుడు పలికెను— పార్థా! వశిష్ఠుని ఈ ఉపాఖ్యానం సర్వలోకాలలో పురాతనమని చెప్పబడుచున్నది. దానిని యథావిధిగా నేను నీకు వివరిస్తాను; వినుము.
Verse 3
कान्यकुब्जे महानासीत् पार्थिवो भरतर्षभ । गाधीति विश्रुतो लोके कुशिकस्यात्मसम्भव:
భరతశ్రేష్ఠా! కాన్యకుబ్జలో ఒక మహారాజు ఉండెను; లోకమందు ‘గాధి’ అను నామముతో ప్రసిద్ధుడు. అతడు కుశికుని నిజ కుమారుడు.
Verse 4
तस्य धर्मात्मन: पुत्र: समृद्धबलवाहन: । विश्वामित्र इति ख्यातो बभूव रिपुमर्दन:
ఆ ధర్మాత్మ రాజుని కుమారుడు ‘విశ్వామిత్రుడు’ అను నామముతో ప్రసిద్ధుడయ్యెను. అతడు బలముతోను వాహనసంపత్తితోను సమృద్ధుడై, శత్రువులను మర్దించువాడై నిలిచెను.
Verse 5
स चचार सहामात्यो मृगयां गहने वने । मृगान् विध्यन् वराहांश्व रम्येषु मरुधन्वसु
అతడు తన మంత్రులతో కలిసి ఘనమైన అరణ్యంలో వేటకు వెళ్లాడు. మరుప్రదేశంలోని రమ్యమైన వనభాగాల్లో జింకలు, వరాహాలు మొదలైనవాటిని బాణాలతో వధిస్తూ వేటను కొనసాగించాడు—ఈ సంఘటనే తరువాత రాజబలము క్రీడారూపంగా వ్యక్తమయ్యే తీరుకు, తపోవన పవిత్రతలో ఆశించబడే నియమానికి మధ్య నైతిక ఉద్వేగానికి పీఠికగా నిలుస్తుంది.
Verse 6
व्यायामकर्शित: सो5थ मृगलिप्सु: पिपासित: । आजगाम नरश्रेष्ठ वसिष्ठस्याश्रमं प्रति
వ్యాయామంతో క్షీణించి, వేటను పట్టుకోవాలనే ఆశతో, దాహంతో బాధపడుతూ అతడు—ఓ నరశ్రేష్ఠా—వసిష్ఠుని ఆశ్రమం వైపు వచ్చాడు. వేట వల్ల వచ్చిన శ్రమే అతడిని ఋషి ఆశ్రమంలో ఆశ్రయం, అతిథ్యాన్ని కోరే స్థితికి తెచ్చిందని ఈ శ్లోకం సూచించి, రాజబలము–తపోధర్మము మధ్య వ్యత్యాసాన్ని ముందుకు తెస్తుంది.
Verse 7
तमागतमभिप्रेक्ष्य वसिष्ठ: श्रेष्ठभागृषि: । विश्वामित्र नरश्रेष्ठ प्रतिजग्राह पूजया
అతడు వచ్చినట్లు చూసి, మహర్షుల్లో అగ్రగణ్యుడైన వసిష్ఠుడు నరశ్రేష్ఠుడైన విశ్వామిత్రుని విధివిధానాలతో పూజించి స్వాగతించాడు. ఈ సందర్భంలో వసిష్ఠుడు అతిథిధర్మానికి ఆదర్శంగా నిలుస్తాడు; మహాబలశాలి రాజుకూడా ఆశ్రమంలో గౌరవార్హుడే.
Verse 8
पाद्यार्ष्याचमनीयैस्तं स्वागतेन च भारत । तथैव परिजग्राह वन्येन हविषा तदा,भारत! पाद्य, अर्घ्य, आचमनीय, स्वागत-भाषण तथा वन्य हविष्य आदिसे उन्होंने विश्वामित्रजीका सत्कार किया
ఓ భారతా! అతనికి పాద్యము, అర్ఘ్యము, ఆచమనీయ జలము, స్వాగతవచనములతో సత్కారం చేసి; అలాగే ఆ సమయంలో అరణ్యంలో లభ్యమైన హవిష్యంతో కూడ గౌరవంగా సేవ చేశాడు.
Verse 9
तस्याथ कामधुग् धेनुर्वसिष्ठस्थ महात्मन: । उक्ता कामान् प्रयच्छेति सा कामान् दुह्मुते सदा
అనంతరం మహాత్ముడైన వసిష్ఠుని వద్ద కామధుక్కు అనే కోరికలు తీర్చే ఆవు ఉండేది. ఆమెను “కోరికలను ప్రసాదించు” అని చెప్పగానే, అడిగిన కోరికలకు తగినవన్నీ ఆమె ఎల్లప్పుడూ పాలు దోహినట్లు ప్రసాదించేది.
Verse 10
ग्राम्यारण्याश्लौषधी श्व दुदुहे पय एव च । षड़सं चामृतनिभं रसायनमनुत्तमम्
గంధర్వుడు చెప్పెను— ఆ శునిక గ్రామ్య-అరణ్య ఔషధుల సారాన్ని దోహించి, పాలు స్వయంగా వెలువరించినట్లైంది; దానివలన షడ్రసములతో మధురమైన, అమృతసమానమైన, అనుత్తమ రసాయనం జన్మించింది.
Verse 11
भोजनीयानि पेयानि भक्ष्याणि विविधानि च । लेह्यान्यमृतकल्पानि चोष्याणि च तथार्जुन
గంధర్వుడు చెప్పెను— ఇక్కడ భోజ్యములు, పేయములు, నానావిధ భక్ష్యములు ఉన్నాయి; అమృతసమాన రుచిగల లేహ్యములు (చట్నీలు మొదలైనవి) ఉన్నాయి; అలాగే చోష్యములు కూడా ఉన్నాయి—ఓ అర్జునా.
Verse 12
रत्नानि च महाहाणि वासांसि विविधानि च । तैः कामै: सर्वसम्पूर्ण: पूजितश्च महीपति:
గంధర్వుడు చెప్పెను— మహామూల్యమైన రత్నములు, నానావిధ వస్త్రములు కూడా సమర్పించబడినవి; అటువంటి ఇష్టదానములతో ఆ భూపతి సర్వసంపూర్ణుడై, యథావిధిగా పూజింపబడెను.
Verse 13
ग्रामीण तथा जंगली अन्न
గంధర్వుడు చెప్పెను— ఆ కామధేనువు ఒక్కసారిగా అన్నిటినీ సమర్పించింది: గ్రామ్య-అరణ్య ధాన్యాన్నము, ఫలమూలములు, పాలు, షడ్రస భోజనములు, అమృతసమానమైన మధుర పరమోత్తమ రసాయనం; తినదగినవి, త్రాగదగినవి, నమలదగినవి, లేహ్యములు (చట్నీలు మొదలైనవి), చోష్యములు (ఇక్షు మొదలైనవి) అనేకం; అలాగే బహుమూల్య రత్నములు, నానావిధ వస్త్రములు. ఈ సమస్త మనోవాంఛిత దానములతో, ఓ అర్జునా, రాజు విశ్వామిత్రుడు అన్ని విధాలా యథోచితంగా పూజింపబడెను. అప్పుడు ఆయన మంత్రులు, సైన్యంతో కూడి అత్యంత సంతుష్టుడయ్యెను. ఆ మహర్షి ధేనువు పుష్టిగా, సుందరంగా, విస్తారంగా ఉండెను; ఆమెకు మస్తకం, గ్రీవ, జంఘలు, గలకంబలం, తోక, స్తనములు అనే ఆరు విస్తృత భాగములు ప్రసిద్ధమై, పార్శ్వములు మరియు ఊరులు విశేషంగా మనోహరముగా ఉండెను.
Verse 14
मण्डूकनेत्रां स््वाकारां पीनोधसमनिन्दिताम् | सुवालर्धि शड्कुकर्णा चारुशुज्रां मनोरमाम्
గంధర్వుడు చెప్పెను— ఆమె కళ్ళు మండూకములవలె ఉన్నా, ఆకృతి సుసమంగా సుందరంగా ఉండెను. ఆమె స్తనములు పుష్టిగా విస్తారంగా ఉండి, ఏ విధముగానూ నిందార్హం కానిది. సుందర తోక, నుక్కైన చెవులు, మనోహర శృంగముల వలన ఆమె అత్యంత రమణీయంగా కనిపించెను.
Verse 15
पुष्टायतशिरोग्रीवां विस्मित: सो5भिवीक्ष्य ताम् । अभिनन्द्य स तां राजा नन्दिनीं गाधिनन्दन:
ఆమె తల, మెడ విశాలంగా పుష్టిగా ఉండగా, గాధినందనుడైన రాజు విశ్వామిత్రుడు ఆమెను చూసి ఆశ్చర్యపడి, నందినీ అని పేరుగల ఆమెను అభినందించి స్తుతించాడు.
Verse 16
अब्रवीच्च भृशं तुष्ट: स राजा तमृषिं तदा । अर्बुदेन गवां ब्रह्मन् मम राज्येन वा पुन:
అప్పుడు అత్యంత సంతోషించిన ఆ రాజు ఆ ఋషిని ఉద్దేశించి ఇలా అన్నాడు— “ఓ బ్రాహ్మణా! నేను నీకు ఒక అర్బుదం (కోటి) ఆవులను ఇవ్వనా? లేక నా రాజ్యాన్నే మళ్లీ ప్రతిదానంగా సమర్పించనా?”
Verse 17
वसिष्ठ उवाच देवतातिथिपित्रर्थ याज्यार्थ च पयस्विनी
వసిష్ఠుడు అన్నాడు— “ఇది పాలు సమృద్ధిగా కలది; దేవతల నిమిత్తం, అతిథి సత్కారార్థం, పితృకార్యాల యజ్ఞాదుల కోసం యోగ్యమైనది.”
Verse 18
विश्वामित्र उवाच क्षत्रियो5हं भवान् विप्रस्तपस्स्वाध्यायसाधन:,विश्वामित्रजी बोले--मैं क्षत्रिय राजा हूँ और आप तपस्या तथा स्वाध्यायका साधन करनेवाले ब्राह्मण हैं
విశ్వామిత్రుడు అన్నాడు— “నేను క్షత్రియుడను, రాజుడను; మీరు బ్రాహ్మణుడు—తపస్సు, స్వాధ్యాయం అనుష్ఠించే వాడు.”
Verse 19
ब्राह्मणेषु कुतो वीर्य प्रशान्तेषु धृतात्मसु । अर्बुदेन गवां यस्त्वं न ददासि ममेप्सितम्
విశ్వామిత్రుడు అన్నాడు— “శాంతులై, ఆత్మనిగ్రహం కల బ్రాహ్మణుల్లో బలం ఎక్కడ ఉంటుంది? అయినా నీవు నేను కోరిన—ఒక అర్బుదం (కోటి) ఆవులను—నాకు ఇవ్వడం లేదు.”
Verse 20
वसिष्ठ उवाच बलस्थश्वासि राजा च बाहुवीर्यश्न क्षत्रिय:
వసిష్ఠుడు పలికెను—నీవు బలంలో స్థిరుడవు; నీవు రాజువు; మరియు భుజబల పరాక్రమంతో యుక్తుడైన క్షత్రియుడవు.
Verse 21
यथेच्छसि तथा क्षिप्रं कुरु मा त्वं विचारय । वसिष्ठजीने कहा--तुम सेनाके साथ हो, राजा हो और अपने बाहुबलका भरोसा रखनेवाले क्षत्रिय हो। जैसी तुम्हारी इच्छा हो वैसा शीघ्र कर डालो, विचार न करो ।।
గంధర్వుడు పలికెను—నీకు ఎలా ఇష్టమో అలా త్వరగా చేయి; ఆలోచించి ఆలస్యం చేయకు.
Verse 22
हंसचन्द्रप्रतीकाशां नन्दिनीं तां जहार गाम् । कशादण्डप्रणुदितां काल्यमानामितस्तत:
హంస, చంద్రుని వలె ప్రకాశించే శ్వేతవర్ణముగల ఆ నందినీ గోవును అతడు అపహరించాడు. కొరడాలు, కర్రలతో తోసి తరిమి, ఆమెను ఇటు అటు కొట్టి నడిపించుచుండిరి.
Verse 23
हम्भायमाना कल्याणी वसिष्ठस्याथ नन्दिनी । आगम्याभिमुखी पार्थ तस्थौ भगवदुन्मुखी
మూగుతూ, వసిష్ఠుని కల్యాణమయి నందినీ ముందుకు వచ్చి, ఓ పార్థా, నీ ఎదుట నిలిచింది—ఆమె దృష్టి భక్తితో భగవంతునివలె పూజ్యుడైన ఋషిపైనే నిలిచింది.
Verse 24
भृशं च ताड्यमाना वै न जगामाश्रमात् ततः । अर्जुन] उस समय कल्याणमयी नन्दिनी डकराती हुई महर्षि वसिष्ठके सामने आकर खड़ी हो गयी और उन्हींकी ओर मुँह करके देखने लगी। उसके ऊपर जोर-जोरसे मार पड़ रही थी, तो भी वह आश्रमसे अन्यत्र नहीं गयी ।।
ఆమెను బలంగా కొట్టినా, ఆమె అక్కడి ఆశ్రమాన్ని విడిచి వెళ్లలేదు. వసిష్ఠుడు పలికెను—భద్రే! నీవు మళ్లీ మళ్లీ మూగుతున్నావు; నీ ఆర్తనాదాన్ని నేను వింటున్నాను. కానీ నేను ఏమి చేయగలను? కల్యాణమయి నందినీ! విశ్వామిత్రుడు నిన్ను బలవంతంగా తీసుకుపోతున్నాడు; ఇందులో నా పరాక్రమం ఏముంది? నేను క్షమాశీలుడైన బ్రాహ్మణుడను.
Verse 25
हियसे त्वं बलाद भद्रे विश्वामित्रेण नन्दिनि । कि कर्तव्यं मया तत्र क्षमावान् ब्राह्म॒णो हाहम्
వసిష్ఠుడు అన్నాడు—భద్రే, శుభమయిన నందినీ! విశ్వామిత్రుడు నిన్ను బలవంతంగా అపహరిస్తున్నాడు. నీ పునఃపునః ఆర్తనాదాన్ని నేను వింటున్నాను; కానీ ఈ విషయంలో నేను ఏమి చేయగలను? హాయ్, నేను క్షమాశీల బ్రాహ్మణుడను.
Verse 26
गन्धर्व उवाच सा भयाजन्नन्दिनी तेषां बलानां भरतर्षभ । विश्वामित्रभयोद्धिग्ना वसिष्ठं समुपागमत्
గంధర్వుడు అన్నాడు—భరతశ్రేష్ఠా! విశ్వామిత్ర భయంతో కలత చెందిన నందినీ, ఆ సైన్యాల భయంతో మునివరుడు వసిష్ఠుని శరణు కోరుతూ ఆయన వద్దకు వెళ్లింది.
Verse 27
गौरुवाच कशाग्रदण्डाभिह्वतां क्रोशन्ती मामनाथवत् | विश्वामित्रबलैघोरैर्भगवन् किमुपेक्षसे
ఆవు అన్నది—భగవన్! విశ్వామిత్రుని క్రూర సైనికులు నన్ను కొరడాలతో, దండాలతో కొడుతున్నారు. నేను అనాథలా కేకలు వేస్తున్నాను. మీరు నన్నెందుకు ఉపేక్షిస్తున్నారు?
Verse 28
गन्धर्व उवाच नन्दिन्यामेवं क्रन्दन्त्यां धर्षितायां महामुनि: । न चुक्षुभे तदा धैर्यान्न चचाल धृतव्रत:
గంధర్వుడు అన్నాడు—ఓ అర్జునా! నందినీ ఈ విధంగా అవమానింపబడి దుఃఖంతో విలపించినా, దృఢవ్రతుడైన మహాముని వసిష్ఠుడు ఆ సమయంలో కలత చెందలేదు; ధైర్యం నుండి చలించలేదు.
Verse 29
वसिष्ठ उवाच क्षत्रियाणां बल॑ तेजो ब्राह्मुणानां क्षमा बलम् | क्षमा मां भजते यस्माद् गम्यतां यदि रोचते
వసిష్ఠుడు అన్నాడు—భద్రే! క్షత్రియుల బలం వారి తేజస్సు; బ్రాహ్మణుల బలం క్షమ. క్షమ నన్ను ఆశ్రయించినందున, నీకు ఇష్టమైతే నీవు వెళ్లవచ్చు.
Verse 30
नन्दिन्युवाच कि नु त्यक्तास्मि भगवन् यदेवं त्वं प्रभाषसे । अत्यक्ताहं त्वया ब्रद्मन् नेतुं शक्या न वै बलात्
నందిని పలికింది—భగవన్! మీరు నన్ను నిజంగా త్యజించారా, అందుకే ఇలా అంటున్నారా? బ్రాహ్మణా! మీరు నన్ను వదలకపోతే, నన్ను బలవంతంగా ఎవరూ తీసుకుపోలేరు।
Verse 31
वसिष्ठ उवाच न त्वां त्यजामि कल्याणि स्थीयतां यदि शक््यते । दृढेन दाम्ना बद्ध्वैष वत्सस्ते द्वियते बलात्
వసిష్ఠుడు పలికాడు—కల్యాణీ! నేను నిన్ను త్యజించను. నీవు ఉండగలిగితే ఇక్కడే నిలిచిపో. నీ దూడను బలమైన తాడుతో కట్టి బలవంతంగా లాగి తీసుకుపోతున్నారు।
Verse 32
गन्धर्व उवाच 3644४ हब तच्छृत्वा वसिष्ठस्थ पयस्विनी । ऊर्ध्वाज्चितशि प्रबभौ रौद्रदर्शना
గంధర్వుడు పలికాడు—వసిష్ఠుని ఆజ్ఞ విన్న పయస్విని నందిని తన తల, మెడలను పైకెత్తింది; ఆ క్షణంలో ఆమె రౌద్రరూపిణిగా, భయంకరంగా కనిపించింది।
Verse 33
क्रोधरक्तेक्षणा सा गौर्हम्भारवघनस्वना । विश्वामित्रस्य तत् सैन्यं व्यद्रावयत सर्वश:
ఆ గోవు క్రోధంతో ఎర్రబడిన కళ్లతో, మేఘగర్జనలాంటి ఘనమైన హంబారంతో, విశ్వామిత్రుని సైన్యాన్ని అన్ని దిక్కులా తరిమి చెదరగొట్టింది।
Verse 34
कशाग्रदण्डाभिहता काल्यमाना ततस्ततः । क्रोधरक्तेक्षणा क्रोधं भूय एव समाददे
కొరడాల మొనలతో, దండాలతో కొట్టి అక్కడక్కడికి తోలివేయబడుతుండగా, క్రోధంతో ఇప్పటికే ఎర్రబడిన ఆమె కళ్ళు మరింత మండాయి; ఆమె మళ్లీ ఉగ్రక్రోధాన్ని స్వీకరించింది।
Verse 35
आदित्य इव मध्यद्े क्रोधदीप्तवपुर्बभौ | अज्भारवर्ष मुज्चन्ती मुहुर्वालधितो महत्
గంధర్వుడు పలికెను—క్రోధదీప్త దేహముగల ఆ గోవు మధ్యాహ్న సూర్యునివలె అపూర్వ కాంతితో ప్రకాశించింది. మహత్తరమైన తోకతో మళ్లీ మళ్లీ కొట్టి, మండే అంగారాల ఘన వర్షాన్ని కురిపించింది.
Verse 36
असृजत् पदह्लवान् पुच्छात् प्रस्रवाद् द्रविडाउछकान् | योनिदेशाच्च यवनान् शकृतः शबरान् बहुन्
గంధర్వుడు పలికెను—ఆమె తోక నుండి పహ్లవులను సృష్టించింది; పొదుగుల నుండి ప్రవహించిన పాలతో ద్రవిడులను, శకులను పుట్టించింది; యోనిదేశం నుండి యవనులను జనింపజేసింది; గోమయం నుండి అనేక శబరులను ప్రసవించింది.
Verse 37
मूत्रतश्नासृजत् कांश्रिच्छबरांश्वैव पार्श्वतः । पौण्ड्ान् किरातान् यवनान् सिंहलान् बर्बरान् खसान्
గంధర్వుడు పలికెను—ఆమె మూత్రం నుండి కొంతమంది శబరులు పుట్టిరి; ఆమె పార్శ్వభాగం నుండి పౌండ్రులు, కిరాతులు, యవనులు, సింహలులు, బర్బరులు, ఖసులు ఉద్భవించిరి.
Verse 38
चिबुकांश्व पुलिन्दांश्व चीनान् हूणान् सकेरलान् | ससर्ज फेनत: सा गौम्लेच्छान् बहुविधानपि,इसी प्रकार उस गौने फेनसे चिबुक, पुलिन्द, चीन, हूण, केरल आदि बहुत प्रकारके म्लेच्छोंकी सृष्टि की
గంధర్వుడు పలికెను—అలాగే ఆ గోవు తన ఫేనము నుండి చిబుకులు, పులిందులు, చీనులు, హూణులు, కేరళవాసులు మొదలైన అనేక విధాల మ్లేచ్ఛులను సృష్టించింది.
Verse 39
विश्वामित्रकी सेनापर नन्दिनीका कोप तैर्विसृष्टेमहासैन्यैर्नानाम्लेच्छगणैस्तदा । नानावरणसंच्छन्नैर्नानायुधधरैस्तथा
అప్పుడు విశ్వామిత్రుని సేనపై నందినీ కోపముచే విడుదలైన నానావిధ మ్లేచ్ఛగణాల మహాసేనలు ఉప్పెనలా దూసుకొచ్చాయి. వారు రకరకాల కవచాలతో కప్పబడి, నానావిధ ఆయుధాలు ధరించి ఉన్నారు. విశ్వామిత్రుడు చూస్తుండగానే వారు అతని సేనను కలవరపెట్టి చెదరగొట్టారు; అతని ప్రతి సైనికుని చుట్టూ మ్లేచ్ఛసేనలోని ఐదుగురు లేదా ఏడుగురు యోధులు ముట్టడి వేశారు.
Verse 40
अवाकीर्यत संरब्धैर्विश्वामित्रस्य पश्यत: । एकैकश्न तदा योध: पञ्चभि: सप्तभिव्वृत:
విశ్వామిత్రుడు చూస్తుండగానే కోపోద్రిక్తులైన యోధులు అతని సేనను గందరగోళపరచి చెల్లాచెదురు చేశారు. ఆ సమయంలో అతని ఒక్కో సైనికుణ్ని ప్రత్యర్థి పక్షంలోని ఐదుగురు, మరొకుణ్ని ఏడుగురు చుట్టుముట్టి, సంఖ్యాబలంతోనూ ఉగ్రతతోనూ వారిని ముంచెత్తారు.
Verse 41
उस समय अस्त्र-शस्त्रोंकी भारी वर्षसे घायल होकर विश्वामित्रकी सेनाके पाँव उखड़ गये और उनके सामने ही वे सभी योद्धा भयभीत हो सब ओर भाग चले
అప్పుడు అస్త్రశస్త్రాల ఘనవర్షానికి గాయపడి విశ్వామిత్రుని సేన నిలువలేక క్రమం చెదిరింది. అతని కళ్లముందే ఆ యోధులంతా భయాక్రాంతులై అన్ని దిక్కులా పారిపోయారు.
Verse 42
नच प्राणैर्वियुज्यन्ते केचित् तत्रास्य सैनिका: । विश्वामित्रस्य संक्रुद्धैर्वासिछ्ैर्भरतर्षभ
భరతశ్రేష్ఠా! అక్కడ అతని సైనికుల్లో ఎవ్వరూ ప్రాణాలు కోల్పోలేదు. విశ్వామిత్రునితో పోరులో కోపంగా ఉన్నప్పటికీ వశిష్ఠపక్ష యోధులు విశ్వామిత్రుని ఏ యోధుని ప్రాణం తీయలేదు.
Verse 43
सा गौस्तत् सकल सैन्यं कालयामास दूरत: । विश्वामित्रस्य तत् सैन्यं काल्यमानं त्रियोजनम्
ఆ గోవు దూరం నుంచే ఆ సమస్త సేనను తరిమి నాశనదిశగా నెట్టింది. ఈ విధంగా విశ్వామిత్రుని సేన—మూడు యోజనాల మేర విస్తరించినది—అణచివేయబడుతూ పోయింది.
Verse 44
क्रोशमानं भयोद्धिग्नं त्रातारं नाध्यगच्छत । इस प्रकार नन्दिनी गायने उनकी सारी सेनाको दूर भगा दिया। विश्वामित्रकी वह सेना तीन योजनतक खदेड़ी गयी। वह सेना भयसे व्याकुल होकर चीखती- चिल्लाती रही; किंतु कोई भी संरक्षक उसे नहीं मिला || ४३ ह ।।
వారు భయంతో కలవరపడి కేకలు వేసినా, వారికి రక్షకుడు ఎవ్వరూ దొరకలేదు.
Verse 45
विश्वामित्र: क्षत्रभावान्निर्विण्णो वाक््यमब्रवीत् । धिग् बल क्षत्रियबल ब्रह्मतेजोबलं बलम्
బ్రహ్మతేజస్సు నుండి పుట్టిన ఆ ఆశ్చర్యకర శక్తిని చూచి, క్షాత్రభావానికి విసిగి నిరుత్సాహపడిన విశ్వామిత్రుడు ఇలా పలికెను—“ధిక్కారం! క్షత్రియబలం అనేది పేరుకే బలం. నిజమైన బలం బ్రహ్మతేజోబలమే.”
Verse 46
बलाबल विनिश्चित्य तप एव परं बलम् | स राज्यं स्फीतमुत्सज्य तां च दीप्तां नृपश्रियम्
బలాబలాలను విచారించి, తపస్సే పరమ బలమని ఆయన నిశ్చయించెను. అప్పుడు తన సుసంపన్న రాజ్యాన్ని, ప్రకాశించే రాజశ్రీని విడిచి, భోగాలను వెనుకన పెట్టి తపస్సులోనే మనస్సు నిలిపెను.
Verse 47
भोगांश्व॒ पृष्ठतः कृत्वा तपस्येव मनो दधे | स गत्वा तपसा सिद्धि लोकान् विष्ट भ्य तेजसा
భోగాలను వెనుకన పెట్టి ఆయన మనస్సును తపస్సులోనే నిలిపెను. తపస్సుతో సిద్ధిని పొందిన తరువాత, దగ్ధతేజస్సుతో తన ప్రభావం చేత సమస్త లోకాలను స్థంభింపజేసి తాపింపజేసెను.
Verse 48
तताप सर्वान् दीप्तौजा ब्राह्मणत्वमवाप्तवान् | अपिबच्च तत: सोममिन्द्रेण सह कौशिक:
దీప్తౌజస్సుగల కౌశికుడు (విశ్వామిత్రుడు) సమస్త లోకాలను తాపింపజేసి, తపస్సుతో బ్రాహ్మణత్వాన్ని పొందెను. ఆపై ఇంద్రునితో కలిసి సోమపానమూ చేసెను.
Verse 163
नन्दिनीं सम्प्रयच्छस्व भुड्क्ष्व राज्यं महामुने । और अत्यन्त संतुष्ट होकर राजा विश्वामित्रने उस समय उन महर्षिसे कहा--“ब्रह्मन्! आप दस करोड़ गायें अथवा मेरा सारा राज्य लेकर इस नन्दिनी-को मुझे दे दें। महामुने! इसे देकर आप राज्य भोग करें"
“మహామునీ! నందినిని నాకు అప్పగించండి; (దానికి బదులుగా) రాజ్యాన్ని అనుభవించండి.”
Verse 174
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि चैत्ररथपर्वणि वासिष्े विश्वामित्रपरा भवे चतु:सप्तत्यधिकशततमो<ध्याय:
ఇట్లు శ్రీమహాభారత ఆదిపర్వమున చైత్రరథపర్వములో వశిష్ఠ–విశ్వామిత్ర ప్రసంగమున విశ్వామిత్ర పరాభవవిషయక నూట డెబ్బై ఐదవ అధ్యాయం సమాప్తమైంది.
Verse 176
अदेया नन्दिनीयं वै राज्येनापि तवानघ । वसिष्ठजीने कहा--अनघ! देवता
వశిష్ఠుడు అన్నాడు—“అనఘా! ఈ దూడపాలు ఇచ్చే నందినీ గోవును దానం చేయలేను—నీ సమస్త రాజ్యానికి బదులుగా కూడా కాదు. దేవతారాధన, అతిథి సత్కారం, పితృకార్యాలు, యజ్ఞహవిష్యార్థం కోసం ఇది నా ఆశ్రమంలోనే ఉంటుంది; అందువల్ల రాజ్యంతోనూ దీనిని ఇవ్వలేను.”
Verse 193
स्वधर्म न प्रहास्यामि नेष्यामि च बलेन गाम् | (क्षत्रियोडस्मि न विप्रो&हं बाहुवीय्योंडस्मि धर्मतः । तस्माद् भुजबलेनेमां हरिष्यामीह पश्यत: ।।
విశ్వామిత్రుడు అన్నాడు—“నేను నా స్వధర్మాన్ని విడిచిపెట్టను; ఈ గోవును బలప్రయోగంతో తీసుకుపోతాను. నేను క్షత్రియుణ్ని, బ్రాహ్మణుణ్ని కాదు; ధర్మప్రకారం నాకు భుజబలాన్ని ప్రదర్శించే హక్కు ఉంది. కాబట్టి మీ కళ్లముందే భుజబలంతో ఈ గోవును హరించి తీసుకుపోతాను.”
Verse 412
अस्त्रवर्षेण महता वध्यमानं बल॑ तदा । प्रभग्नं सर्वतस्त्रस्तं विश्वामित्रस्य पश्यत:
మహా అస్త్రవర్షం కురుస్తుండగా ఆ బలం నశించసాగింది; అప్పుడు అన్ని వైపులా చెదిరి, భయంతో వణికిపోయి, విశ్వామిత్రుడు చూస్తుండగానే అది చీలిపోయింది.
Frequently Asked Questions
The implicit dharma-choice concerns balancing concealment and safety with truthful social conduct: the brothers must navigate public space while maintaining legitimacy, using respectful disclosure (origin from Ekacakrā, traveling with their mother) without unnecessary exposure.
Public institutions (like svayaṃvara and festival assemblies) operate through shared norms—truthful speech, guided travel, and reciprocal generosity—so prudent action aligns personal aims with socially sanctioned channels rather than coercive or clandestine methods.
No explicit phalaśruti appears in this adhyāya; its meta-function is connective—providing narrative transit, public intelligence, and a sociological sketch of the svayaṃvara as a legitimate arena for alliance formation.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.