Shloka 6
Droṇa–Drupada Saṃvāda and Droṇa’s Reception at the Kuru Court (द्रोण-द्रुपद-संवादः; कुरुनगरप्रवेशः)
यथाहमनवलद्याजड़ि पुत्रदर्शलालस: | तथा रक्ताड्गुलितलः पद्मपत्रनिभ: शुभे,साधु पुरुष इसीको प्राचीन धर्म कहते हैं। राजकन्ये! पति अपनी पत्नीसे जो बात कहे, वह धर्मके अनुकूल हो या प्रतिकूल, उसे अवश्य पूर्ण करना चाहिये--ऐसा वेदज्ञ पुरुषोंका कथन है। विशेषतः ऐसा पति, जो पुत्रकी अभिलाषा रखता हो और स्वयं संतानोत्पादनकी शक्तिसे रहित हो, जो बात कहे, वह अवश्य माननी चाहिये। निर्दोष अंगोंवाली शुभलक्षणे! मैं चूँकि पुत्रका मुँह देखनेके लिये लालायित हूँ, अतएव तुम्हारी प्रसन्नताके लिये मस्तकके समीप यह अंजलि धारण करता हूँ, जो लाल-लाल अंगुलियोंसे युक्त तथा कमलदलके समान सुशोभित है। सुन्दर केशोंवाली प्रिये! तुम मेरे आदेशसे तपस्यामें बढ़े-चढ़े हुए किसी श्रेष्ठ ब्राह्मणके साथ समागम करके गुणवान् पुत्र उत्पन्न करो। सुश्रोणि! तुम्हारे प्रयत्नसे मैं पुत्रवानोंकी गति प्राप्त करूँ, ऐसी मेरी अभिलाषा है
Vaiśampāyana uvāca: yathāham anavalad yājaḍi putradarśalālasaḥ | tathā raktāṅgulitalaḥ padmapatranibhaḥ śubhe | sādhū puruṣa isīko prācīna dharma kahate haiṃ | rājakanye! pati apanī patnīse jo bāt kahe, vah dharmake anukūl ho yā pratikūl, use avaśya pūrṇa karanā cāhiye—aisā vedajña puruṣoṃkā kathana hai | viśeṣataḥ aisā pati, jo putrakī abhilāṣā rakhatā ho aura svayaṃ santānotpādanakī śaktise rahit ho, jo bāt kahe, vah avaśya mānanī cāhiye | nirdoṣa aṅgoṃvālī śubhalakṣaṇe! maiṃ cūँki putrakā muṃh dekhane ke liye lālāyita hūṃ, ataeva tumhārī prasannatā ke liye mastak ke samīpa yah añjali dhāraṇ karatā hūṃ, jo lāl-lāl aṅguliyoṃse yukta tathā kamaladal ke samān suśobhita hai | sundar keśoṃvālī priye! tum mere ādeś se tapasyā meṃ baṛhe-caṛhe hue kisī śreṣṭha brāhmaṇ ke sāth samāgama karke guṇavān putra utpanna karo | suśroṇi! tumhāre prayatnase maiṃ putravānoṃkī gati prāpta karūँ, aisī merī abhilāṣā hai
వైశంపాయనుడు పలికెను—శుభలక్షణ రాజకన్యా! సద్గుణులు దీనినే ప్రాచీన ధర్మమని చెప్పుదురు: భర్త భార్యతో ఏ మాట చెప్పినను—అది ధర్మానుకూలమైయుండునా, విరుద్ధమైయుండునా—అది తప్పక నెరవేర్చవలెను; ఇదే వేదవిదుల వాక్యం. ముఖ్యంగా భర్తకు పుత్రాభిలాష ఉండి, తానే సంతానోత్పత్తి శక్తి లేనివాడైయుంటే, అతని అభ్యర్థనను అంగీకరించవలెను. నిర్దోషాంగి, శుభే! పుత్రముఖ దర్శనానికి నేను తపనపడుచున్నాను; అందుకే నీ సమ్మతి కోసం నా శిరస్సు సమీపమున ఎర్రని వేళ్లతో, పద్మపత్రసమానంగా శోభించు ఈ అంజలిని ఎత్తుచున్నాను. సుకేశి ప్రియే! నా ఆజ్ఞచేత తపస్సులో శ్రేష్ఠుడైన అగ్ర బ్రాహ్మణుని సమీపించి సంయోగముచేసి గుణవంతుడైన పుత్రుని ప్రసవించుము. విశాలనితంబినీ! నీ ప్రయత్నమువలన నేను పుత్రవంతుల గతి పొందుదునని నా కోరిక.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The passage frames an 'ancient dharma' of marital duty: a wife is urged to comply with her husband's directive, grounded in Vedic authority, especially when the husband seeks a son but is unable to beget one—thus justifying recourse to a qualified Brahmin for procreation (niyoga) to secure lineage and the husband's hoped-for posthumous attainment.
A husband, longing for a son yet lacking procreative capacity, respectfully entreats a princess-wife with folded hands and instructs her to unite with an ascetic Brahmin to conceive a virtuous son, presenting the request as sanctioned by traditional dharma and Vedic precedent.