Shloka 50
Pāṇḍu’s Marriages, Conquests, and Triumphal Return (पाण्डोर्विवाह-विजय-प्रत्यागमनम्)
धर्म्यमर्थसमायुक्तमुवाच वचन हितम् | कौसल्ये धर्मतन्त्र॑ त्वां यद् ब्रवीमि निबोध तत्,वैशम्पायनजी कहते हैं-जनमेजय! ऐसा कहनेके बाद महातेजस्वी मुनिश्रेष्ठ व्यासजी सत्यवतीसे फिर “अच्छा तो कौसल्या (ऋतु-स्नानके पश्चात) शुद्ध वस्त्र और शृंगार धारण करके शय्यापर मिलनकी प्रतीक्षा करे” यों कहकर अन्तर्धान हो गये। तदनन्तर देवी सत्यवतीने एकान्तमें आयी हुई अपनी पुत्रवधू अम्बिकाके पास जाकर उससे (आपद्) धर्म और अर्थसे युक्त हितकारक वचन कहा--“कौसल्ये! मैं तुमसे जो धर्मसंगत बात कह रही हूँ, उसे ध्यान देकर सुनो
vaiśampāyana uvāca |
dharmyam arthasamāyuktam uvāca vacanaṁ hitam |
kausalyē dharmatantre tvaṁ yad bravīmi nibodha tat ||
ఆమె ధర్మ్యమై, అర్థసమ్మతమై, హితకరమైన వచనములు పలికెను— “ఓ కౌసల్యా! ధర్మశాసనాన్ని గౌరవించి నేను చెప్పబోయేదాన్ని శ్రద్ధగా గ్రహించుము.”
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
Speech should be both dharmic (morally right) and artha-aligned (practically wise), and it should be offered as hita—genuinely for the listener’s welfare—requiring attentive reception.
The narrator signals that a woman (contextually, an elder giving guidance) addresses Kausalyā with a beneficial instruction framed as dharma- and artha-consistent counsel, preparing the listener to heed what follows.