Shloka 676
Āṇīmāṇḍavya–Upākhyāna
The Account of Āṇīmāṇḍavya and the Birth of Vidura
सर्वाण्येतान्यपत्यस्य कलां नाहन्ति षोडशीम् । “धर्मवादी विद्वान् कहते हैं कि एक पुत्रका होना संतानहीनताके ही तुल्य है। भारत! एक आँख अथवा एक पुत्र यदि है, तो वह भी नहींके बराबर है। नेत्रका नाश होनेपर मानो शरीरका ही नाश हो जाता है, इसी प्रकार पुत्रके नष्ट होनेपर कुलपरम्परा ही नष्ट हो जाती है। अग्निहोत्र, तीनों वेद तथा शिष्य-प्रशिष्यके क्रमसे चलनेवाले विद्याजनित वंशकी अक्षय परम्परा--ये सब मिलकर भी जन्मसे होनेवाली संतानकी सोलहवीं कलाके भी बराबर नहीं है
sarvāṇy etāny apatyasya kalāṃ nāhanti ṣoḍaśīm |
వైశంపాయనుడు పలికెను— అగ్నిహోత్రము, మూడు వేదములు, శిష్య-ప్రశిష్య పరంపరగా సాగు విద్యావంశపు అక్షయ ధార—ఇవి అన్నీ కలిసినను సంతానమూల్యములో పదహారవ భాగానికీ సమానముకావు. ధర్మవాదులైన పండితులు చెప్పుదురు: ఒక్క కుమారుడు ఉండుట కూడ నిజానికి సంతానలేమితో సమానమే; ఒక్క కన్ను ఉండుట కూడా లేనట్టే. కన్ను నశించితే దేహమే నశించినట్టుగా అనిపించును; అలాగే కుమారుడు నశించితే కులపరంపరే ఛేదింపబడును. అందుచేత జన్మతో లభించిన సంతానమే పరమ విలువైనది.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The passage prioritizes the ethical and social value of progeny for sustaining kula-paramparā (family continuity), asserting that even great ritual merit and Vedic learning do not equal a small fraction of the value attributed to offspring in maintaining lineage and inherited duties.
Vaiśaṃpāyana delivers a reflective statement (addressing the listener as “Bhārata” in the broader context) emphasizing how the loss or absence of sons threatens the continuation of the family line, using comparisons (one eye/one son) and contrasting this with ritual and scholastic achievements.