Shloka 14
Āṇīmāṇḍavya–Upākhyāna
The Account of Āṇīmāṇḍavya and the Birth of Vidura
अरागद्वेषसंयुक्त: सोमवत् प्रियदर्शन: । तेजसा सूर्यकल्पो5 भूद् वायुवेगसमो जवे । अन्तकप्रतिम: कोपे क्षमया पृथिवीसम:,उनमें न राग था न द्वेष। चन्द्रमाकी भाँति उनका दर्शन सबको प्यारा लगता था। वे तेजमें सूर्य और वेगमें वायुके समान जान पड़ते थे; क्रोधमें यमराज और क्षमामें पृथ्वीकी समानता करते थे
arāgadveṣasaṁyuktaḥ somavat priyadarśanaḥ | tejasā sūryakalpo 'bhūd vāyuvegāsamo jave | antakapratimaḥ kope kṣamayā pṛthivīsamaḥ ||
వైశంపాయనుడు పలికెను— ఆయనకు రాగమూ ద్వేషమూ లేవు. చంద్రునివలె ఆయన దర్శనం అందరికీ ప్రీతికరం. తేజస్సులో సూర్యసముడు, వేగంలో వాయుసముడు; కోపంలో అంతకుడు (యముడు) వలె, క్షమలో భూమివలె—సహనశీలుడూ స్థిరుడూ అయ్యెను.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse praises an ideal character who is inwardly balanced—free from attachment and hatred—yet outwardly powerful. True excellence is shown by combining strength (sun-like radiance, wind-like speed) with moral restraint: anger may be formidable, but forgiveness and endurance (earth-like patience) govern conduct.
Vaiśampāyana is describing a person’s qualities through a chain of similes: moon-like pleasantness, sun-like brilliance, wind-like swiftness, Death-like wrath when provoked, and earth-like forbearance. It functions as a laudatory portrait establishing the figure’s stature and ethical temperament.