Shloka 146
अनुक्रमणिकाध्यायः (Anukramaṇikā Adhyāya) — Invocation, Narrator Frame, and Textual Scope
राजसूये श्रियं दृष्टवा पाण्डवस्य महौजस: । तच्चावहसन प्राप्प सभारोहणदर्शने,राजसूय-यज्ञमें महापराक्रमी पाण्डुपुत्र युधिष्ठिरकी सर्वोपरि समृद्धि-सम्पत्ति देखकर तथा सभाभवनकी सीढ़ियोंपर चढ़ते और उस भवनको देखते समय भीमसेनके द्वारा उपहास पाकर दुर्योधन भारी अमर्षमें भर गया था। युद्धमें पाण्डवोंको हरानेकी शक्ति तो उसमें थी नहीं; अतः क्षत्रिय होते हुए भी वह युद्धके लिये उत्साह नहीं दिखा सका। परंतु पाण्डवोंकी उस उत्तम सम्पत्तिको हथियानेके लिये उसने गान्धारराज शकुनिको साथ लेकर कपट॒पूर्ण द्यूत खेलनेका ही निश्चय किया। संजय! इस प्रकार जूआ खेलनेका निश्चय हो जानेपर उसके पहले और पीछे जो-जो घटनाएँ घटित हुई हैं उन सबका विचार करते हुए मैंने समय-समयपर विजयकी आशाके विपरीत जो-जो अनुभव किया है उसे कहता हूँ, सुनो--
rājasūye śriyaṃ dṛṣṭvā pāṇḍavasya mahaujasaḥ | taccāvahasan prāpya sabhārohaṇadarśane ||
రాజసూయ యాగంలో మహాబలవంతుడైన పాండవుడు యుధిష్ఠిరుడు పొందిన పరమ వైభవాన్ని చూచి, మరల సభాభవనపు మెట్లు ఎక్కుతూ ఆ సభను దర్శించునప్పుడు భీమసేనుని పరిహాసంతో అవమానింపబడి, దుర్యోధనుడు దహించే అమర్షంతో నిండిపోయెను. యుద్ధంలో పాండవులను జయించగల శక్తి అతనికి లేకపోయెను; అందువల్ల క్షత్రియుడైనప్పటికీ బహిరంగ సమరానికి తగిన ఉత్సాహం అతనిలో కలగలేదు. కాని వారి ఆ ఉత్తమ సంపదను అపహరించుటకై గాంధారరాజు శకునిని సహాయకునిగా చేసుకొని, కపట ద్యూతమార్గాన్నే ఎంచుకొనెను. ఇదే నైతిక మలుపు—అవమానం, అసూయలు అధర్మంగా గట్టిపడి మహావిపత్తు దిశను నిర్ణయించిన క్షణము.
Educational Q&A
Unchecked envy and wounded pride can override kṣatriya ethics and push a person from honorable rivalry into deceit. The verse highlights how inner vices (amarṣa/resentment) become the real cause of outward conflict, making adharma appear ‘useful’ and thereby accelerating social and familial ruin.
After Yudhiṣṭhira’s Rājasūya, Duryodhana witnesses the Pāṇḍavas’ grandeur and is mocked in the assembly-hall episode (notably by Bhīma). He becomes resentful and, unable to win by straightforward combat, turns to Śakuni and resolves to use a deceptive dice game to seize their prosperity—an immediate precursor to the later calamities.