Adhyaya 45
Adhyaya 45: Rudra as Sarvatma—Seven Lokas, Seven Talas, and the Cosmic Body of Shiva
పూర్వభాగ ప్రసంగం కొనసాగుతూ ఋషులు సూతుని శంకరుని సర్వాత్మభావం, సాధారణ దృష్టికి అతీతమైన రుద్రుని నిజ స్వరూపం వివరించమని అడుగుతారు. సూతుడు భూః, భువః, స్వః, మహః, జనః, తపః, సత్య లోకాలు మరియు పాతాళ-నరకాది స్థితులను క్రమంగా చెప్పి, గ్రహాలు, ధ్రువుడు, సప్తర్షులు, విమానికులు మొదలైనవన్నీ శివప్రసాదంతోనే నిలిచివున్నాయని తెలియజేస్తాడు. శివుడు సమష్టిరూప సర్వాత్ముడై నిత్యస్థితుడైనా, మాయావిమూఢులు ఆయనను గుర్తించరు. త్రిలోకమంతా రుద్రుని శరీరమే కాబట్టి జగత్తు ‘నిర్ణయం’కు ముందుగా శివపూజ అవసరమని స్పష్టం చేస్తాడు. తరువాత మహాతల, రసాతల, తలాతల, సుతల, వితల, అతల మొదలైన సప్త తలాల వైభవం, అక్కడి నాగులు, దైత్య-అసురులు, ప్రాచీన రాజుల నివాసాలను వర్ణించి, చివరికి అంబతో కూడిన పరమేశ్వరుడు, స్కందుడు, నంది, గణాలు అన్ని ప్రాంతాలలో వ్యాపించి ఉన్నారని స్థాపించి శివకేంద్రిత లోకవ్యవస్థకు తదుపరి ప్రస్థావన చేస్తాడు।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे नन्दिकेश्वराभिषेको नाम चतुश्चत्वारिंशो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः सूत सुव्यक्तमखिलं कथितं शङ्करस्य तु सर्वात्मभावं रुद्रस्य स्वरूपं वक्तुमर्हसि
ఋషులు అన్నారు—ఓ సూతా, నీవు సమస్తమును స్పష్టంగా వివరించితివి. ఇప్పుడు రుద్రుడు–శంకరుని సర్వాత్మభావమును, ఆయన స్వరూపమును యథోచితంగా వర్ణించుము।
Verse 2
सूत उवाच भूर्भुवः स्वर्महश्चैव जनः साक्षात्तपस् तथा सत्यलोकश् च पातालं नरकार्णवकोटयः
సూతుడు అన్నాడు—భూః, భువః, స్వః, మహః, జనః, తపః, సత్యలోకము; అలాగే పాతాళము మరియు నరకాల అనేక సముద్రకోటులు—ఇవే జగత్తు యొక్క విస్తార విభాగాలు।
Verse 3
तारकाग्रहसोमार्का ध्रुवः सप्तर्षयस् तथा वैमानिकास्तथान्ये च तिष्ठन्त्यस्य प्रसादतः
ఆయన అనుగ్రహముచేతనే నక్షత్రాలు, గ్రహాలు, చంద్రుడు–సూర్యుడు, ధ్రువుడు, సప్తర్షులు, విమానచారులు అయిన దేవగణములు మరియు ఇతరులందరూ తమ తమ నియత స్థానాలలో స్థిరంగా నిలిచియున్నారు।
Verse 4
अनेन निर्मितास्त्वेवं तदात्मानो द्विजर्षभाः समष्टिरूपः सर्वात्मा संस्थितः सर्वदा शिवः
ఓ ద్విజశ్రేష్ఠులారా! ఈ విధంగా ఇవన్నీ ఆయనచేత సృష్టింపబడి, ఆయన స్వాత్మస్వరూపాలే. శివుడు సర్వదా సమష్టిరూపముగా స్థితుడై, సర్వాత్మగా నిరంతరం విరాజిల్లుచున్నాడు।
Verse 5
सर्वात्मानं महात्मानं महादेवं महेश्वरम् न विजानन्ति संमूढा मायया तस्य मोहिताः
ఆయన మాయచేత మోహితులై అత్యంత మూర్ఖులు సర్వాత్ముడు, మహాత్ముడు, మహాదేవుడు, మహేశ్వరుడైన ఆయనను గ్రహించలేరు।
Verse 6
तस्य देवस्य रुद्रस्य शरीरं वै जगत्त्रयम् तस्मात्प्रणम्य तं वक्ष्ये जगतां निर्णयं शुभम्
ఆ దేవుడు రుద్రుని శరీరమే నిజంగా త్రిలోకం. అందుచేత ఆయనకు నమస్కరించి, లోకాల శుభ నిర్ణయాన్ని—వాటి సత్య స్థితిని—నేను వివరిస్తాను.
Verse 7
पुरा वः कथितं सर्वं मयाण्डस्य यथा कृतिः भुवनानां स्वरूपं च ब्रह्माण्डे कथयाम्यहम्
మునుపు అండం (బ్రహ్మాండం) ఎలా నిర్మితమైందో మీకు అన్నీ చెప్పాను. ఇప్పుడు ఆ బ్రహ్మాండంలో భువనాల స్వరూపం మరియు క్రమాన్ని నేను వివరిస్తాను.
Verse 8
पृथिवी चान्तरिक्षं च स्वर्महर्जन एव च तपः सत्यं च सप्तैते लोकास्त्वण्डोद्भवाः शुभाः
పృథివి, అంతరిక్షం, స్వర్గం, మహర్లోకం, జనలోకం, తపోలోకం, సత్యలోకం—ఈ ఏడు శుభ లోకాలు అండం నుండి ఉద్భవించాయి; ఇక్కడ పాశబద్ధ జీవుడు కర్మఫలాన్ని అనుభవించి పతి శివుని శరణు కోరుతాడు.
Verse 9
अधस्तादत्र चैतेषां द्विजाः सप्त तलानि तु महातलादयस्तेषां अधस्तान्नरकाः क्रमात्
హే ద్విజులారా, ఈ లోకాల కింద మహాతల మొదలైన ఏడు తలాలు ఉన్నాయి; వాటి కింద క్రమంగా నరకాలు ఉన్నాయి—అక్కడ పాశబద్ధ జీవుడు ప్రభువు (పతి) అధీనంలో కర్మఫలాన్ని అనుభవిస్తాడు.
Verse 10
महातलं हेमतलं सर्वरत्नोपशोभितम् प्रासादैश् च विचित्रैश् च भवस्यायतनैस् तथा
మహాతలం స్వర్ణమయ నేలతో, సమస్త రత్నాలతో అలంకరించబడింది; అక్కడ విచిత్ర ప్రాసాదాలు మరియు అలాగే భవుడు (శివుడు) యొక్క పవిత్ర ఆయతనాలు ఉన్నాయి.
Verse 11
अनन्तेन च संयुक्तं मुचुकुन्देन धीमता नृपेण बलिना चैव पातालस्वर्गवासिना
ఇది అనంతునితో కూడి, ధీమంతుడైన రాజు ముచుకుందునితో కూడి—పాతాళంలోను స్వర్గంలోను నివసించిన బలవంతుడైన నృపతితో కూడి ఉన్నది।
Verse 12
शैलं रसातलं विप्राः शार्करं हि तलातलम् पीतं सुतलमित्युक्तं वितलं विद्रुमप्रभम्
హే విప్రులారా, రసాతలం శైలమయమని చెప్పబడింది; తలాతలం కంకరలతో నిండినదని. సుతలం పీతవర్ణం (సువర్ణాభం) అని, వితలం పగడపు కాంతితో ప్రకాశించేదని వర్ణించబడింది।
Verse 13
सितं हि अतलं तच्च तलं यच्च सितेतरम् क्ष्मायास्तु यावद्विस्तारो ह्य् अधस्तेषां च सुव्रताः
అతలాన్ని ‘శ్వేతం’ అని వర్ణిస్తారు; అలాగే శ్వేతం కాని వేరే వర్ణమున్న తలమును కూడా. హే సువ్రతులారా, క్రిందనున్న ఈ ప్రాంతాల విస్తీర్ణం భూమి విస్తీర్ణంతో సమానమని చెప్పబడింది।
Verse 14
तलानां चैव सर्वेषां तावत्संख्या समाहिता सहस्रयोजनं व्योम दशसाहस्रमेव च
ఇలా సమస్త తలాల సంఖ్య సమాహరించబడింది. వ్యోమం (ఆకాశ విస్తీర్ణం) సహస్ర యోజనమని, అలాగే దశసహస్రమని కూడా చెప్పబడింది।
Verse 15
लक्षं सप्तसहस्रं हि तलानां सघनस्य तु व्योम्नः प्रमाणं मूलं तु त्रिंशत्साहस्रकेण तु
సఘనమైన తలాల పరిమాణం లక్ష ఏడు సహస్రమని చెప్పబడింది; మరియు వ్యోమం యొక్క మూల ప్రమాణం ముప్పై సహస్రంగా స్థాపించబడింది।
Verse 16
सुवर्णेन मुनिश्रेष्ठास् तथा वासुकिना शुभम् रसातलमिति ख्यातं तथान्यैश् च निषेवितम्
హే మునిశ్రేష్ఠులారా, స్వర్ణవిభూషితమై వాసుకి అధిష్ఠితమైన ఆ శుభప్రదేశము ‘రసాతలము’ అని ప్రసిద్ధి; ఇతర అనేక భూతగణములు కూడా అక్కడ నివసించి సేవించుచున్నారు।
Verse 17
विरोचनहिरण्याक्षनरकाद्यैश् च सेवितम् तलातलमिति ख्यातं सर्वशोभासमन्वितम्
విరోచన, హిరణ్యాక్ష, నరక మొదలైనవారు సేవించు ఆ లోకము ‘తలాతలము’ అని ప్రసిద్ధి; అది అన్ని వైపులా మహాశోభతో సమన్వితమై ఉంది।
Verse 18
वैनायकादिभिश्चैव कालनेमिपुरोगमैः पूर्वदेवैः समाकीर्णं सुतलं च तथापरैः
సుతల లోకము కూడా వైనాయకాది గణములతో కూడి, కాలనేమి నాయకత్వముగల పూర్వదేవగణములతో నిండిపోయి ఉంది; మరెన్నో వర్గాల సత్తలతో కూడ పరిపూర్ణమైంది।
Verse 19
वितलं दानवाद्यैश् च तारकाग्निमुखैस् तथा महान्तकाद्यैर् नागैश् च प्रह्लादेनासुरेण च
వితల లోకము దానవాది గణములతో, అలాగే తారకుడు మరియు అగ్నిముఖుడు చేత; మహాంతకాది నాగములతో మరియు అసురుడు ప్రహ్లాదునితో కూడ నివసింపబడి సేవింపబడుతోంది।
Verse 20
वितलं चात्र विख्यातं कम्बलाश्वनिषेवितम् महाकुम्भेन वीरेण हयग्रीवेण धीमता
ఇక్కడ కూడా ‘వితలము’ ప్రసిద్ధి, కంబలుడు మరియు అశ్వుడు మొదలైనవారు సేవించు లోకము; దానిని వీరుడు మహాకుంభుడు మరియు ధీమంతుడు హయగ్రీవుడు అధిష్ఠించుచున్నారు।
Verse 21
शङ्कुकर्णेन संभिन्नं तथा नमुचिपूर्वकैः तथान्यैर् विविधैर् वीरैस् तलं चैव सुशोभितम्
ఆ తలం శఙ్కుకర్ణునిచే చీల్చబడింది; అలాగే నముచి మొదలైనవారిచేత కూడా. ఇంకా అనేక విధాల వీరుల పరాక్రమచిహ్నాలతో అది సర్వత్ర శోభిల్లింది।
Verse 22
तलेषु तेषु सर्वेषु चाम्बया परमेश्वरः स्कन्देन नन्दिना सार्धं गणपैः सर्वतो वृतः
ఆ అన్ని తలాలలో పరమేశ్వరుడు అంబా (ఉమా)తో కలిసి, స్కందుడు మరియు నందితో సహా, గణసమూహాలు సర్వతోవైపు చుట్టుముట్టగా సంచరించెను।
Verse 23
तलानां चैव सर्वेषाम् ऊर्ध्वतः सप्तसप्तमाः क्ष्मातलानि धरा चापि सप्तधा कथयामि वः
సర్వ తలాల పైభాగంలో క్రమంగా ఏడు ఏడు భూమితలాలు ఉన్నాయి; ధరా (ఆధారభూత భూమి) కూడా ఏడు విధాలుగా చెప్పబడింది—ఇవన్నీ ఇప్పుడు మీకు వివరిస్తాను।
Frequently Asked Questions
It presents a Shaiva non-dual/theistic metaphysic where the cosmos is a manifestation within Shiva, not independent of Him; realizing this counters māyā-driven ignorance and supports liberation-oriented devotion and knowledge.
Bhur (Earth), Bhuvar (Antariksha), Svar, Mahas, Jana, Tapas, and Satya—presented as auspicious, egg-born (aṇḍodbhava) realms within the Brahmāṇḍa framework.
Nandikeshvara signifies disciplined Shaiva devotion and proximity to Shiva; framing the chapter as ‘Abhisheka’ aligns cosmic teaching with worship—suggesting that knowing Shiva as Sarvatma culminates in reverent rites that purify and orient the seeker toward moksha.