Shloka 46

Īśvara-gītā: Antaryāmin, Kāla, and the Divine Ordinance Governing Creation, Preservation, and Pralaya

Devanagari script

भूमिरापो ऽनलो वायुः खं मनो बुद्धिरेव च / भूतादिरादिप्रकृतिर्नियोगे मम वर्तते

Transliteration

bhūmirāpo 'nalo vāyuḥ khaṃ mano buddhireva ca / bhūtādirādiprakṛtirniyoge mama vartate

Translation

భూమి, జలం, అగ్ని, వాయువు, ఆకాశం, మనస్సు, బుద్ధి—మరియు భూతముల ఆదిస్రోత అయిన ఆదిప్రకృతి—ఇవన్నీ నా నియోగంలోనే పనిచేస్తాయి।

Word by Word

• भूमिः: earth
• भूमिः: कर्ता (Karta/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: भूमि (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन

• आपः: waters
• आपः: कर्ता (Karta/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अप् (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, बहुवचन; नित्यबहुवचन (pluralia tantum)

• अनलः: fire
• अनलः: कर्ता (Karta/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अनल (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन

• वायुः: wind
• वायुः: कर्ता (Karta/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: वायु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन

• खम्: space/ether
• खम्: कर्ता (Karta/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: ख (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया विभक्ति, एकवचन

• मनः: mind
• मनः: कर्ता (Karta/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: मनस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन

• बुद्धिः: intellect
• बुद्धिः: कर्ता (Karta/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: बुद्धि (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन

• एव: indeed
• एव: सम्बन्धसूचक (Particle)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: निपात (emphasis)

• च: and
• च: समुच्चय (Conjunction)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक निपात (conjunction)

• भूतादिः: the origin of beings
• भूतादिः: कर्ता (Karta/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: भूत + आदि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन; समासः—भूतानाम् आदिः इति षष्ठी-तत्पुरुषः (origin of beings)

• आदिप्रकृतिः: primordial nature
• आदिप्रकृतिः: कर्ता (Karta/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: आदि + प्रकृति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन; समासः—आदिः प्रकृतिः इति कर्मधारयः (primordial nature)

• नियोगे: in/under the ordinance
• नियोगे: अधिकरण (Adhikaraṇa/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: नियोग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी विभक्ति (locative), एकवचन

• मम: of me, my
• मम: सम्बन्ध (Genitive)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी विभक्ति, एकवचन

• वर्तते: exists/operates
• वर्तते: क्रिया (Verb)
• Type: Verb
• Root: √वृत् (धातु)
• Form: लट्-लकार (present), प्रथमपुरुष, एकवचन; आत्मनेपदम्

Speaker

Lord Kūrma (Vishnu as the Supreme Lord), teaching in a synthesis of Sāṅkhya categories under Īśvara’s rule

Verse Rasa

Primary Rasa: shanta

Secondary Rasa: adbhuta

Characters & Entities

• Lord Kurma
• Prakriti
• Bhutas (elements)
• Manas
• Buddhi

More Details (4 sections)

FAQs

How does this verse explain the nature of the Supreme Self (Atman)?

It presents the Supreme as Īśvara who stands above the material and psychological principles—elements, mind, and intellect—making them operate by His ordinance rather than being independent realities.

What Yoga or Meditative practices are highlighted here?

The verse implies a Yoga discipline of recognizing mind (manas) and intellect (buddhi) as governed instruments of Prakṛti; meditation is strengthened by surrendering their movements to Īśvara, aligning inner faculties with divine niyoga (rule).

How does this verse depict the relationship between Shiva and Vishnu?

By emphasizing one supreme governance over Prakṛti and all tattvas, the Kurma Purana supports a non-sectarian reading: the same Īśvara—named as Kūrma/Vishnu here—corresponds to the supreme Lord also praised as Śiva in Shaiva contexts.