Shloka 8

ततो मुमोच तच्चक्रं ते च तत्समनुव्रजन् / तस्य वै व्रजतः क्षिप्रं यत्र नेमिरशीर्यत / नैमिसं तत्स्मृतं नाम्ना पुण्यं सर्वत्र पूजितम्

tato mumoca taccakraṃ te ca tatsamanuvrajan / tasya vai vrajataḥ kṣipraṃ yatra nemiraśīryata / naimisaṃ tatsmṛtaṃ nāmnā puṇyaṃ sarvatra pūjitam

అప్పుడు ఆయన ఆ చక్రమును విడిచెను; వారు దాని వెంట సాగిరి. అది వేగంగా సాగుచుండగా ఎక్కడ దాని నేమి క్షీణించెనో, ఆ స్థలం ‘నైమిష’ అనే నామముతో ప్రసిద్ధమైంది—పుణ్యక్షేత్రమై సర్వత్ర పూజింపబడెను।

tataḥthen
tataḥ:
Kālādhi karaṇa (कालाधिकरण)
TypeIndeclinable
Roottatas (अव्यय)
Formअव्यय (adverb), तदनन्तर (then/thereupon)
mumocareleased/let go
mumoca:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootmuc (धातु)
Formलिट् (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद
tatthat
tat:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Roottad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; (cakram) इति विशेष्येण सह
cakramwheel/discus
cakram:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootcakra (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (कर्म), एकवचन
tethey
te:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Roottad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (कर्ता), बहुवचन; सर्वनाम
caand
ca:
Samuccaya (समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootca (अव्यय)
Formसमुच्चयार्थक अव्यय (conjunction)
tatthat
tat:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Roottad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; (cakram) इति विशेष्येण सह
samanuvrajanfollowed along
samanuvrajan:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootsam + anu + vraj (धातु)
Formलङ् (imperfect), प्रथमपुरुष, बहुवचन, परस्मैपद
tasyaof it/of him
tasya:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Roottad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुं/नपुंसक, षष्ठी (सम्बन्ध), एकवचन; सर्वनाम
vaiindeed
vai:
Particle (निपात)
TypeIndeclinable
Rootvai (अव्यय)
Formनिपात (emphatic particle)
vrajataḥwhile it was going / of it going
vrajataḥ:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeVerb
Rootvraj (धातु)
Formशतृ (present active participle) from √vraj; षष्ठी (genitive), एकवचन; ‘of (it) going’
kṣipramquickly
kṣipram:
Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootkṣipra (प्रातिपदिक)
Formअव्ययीभावे प्रयोगः (adverbial accusative), शीघ्रार्थक
yatrawhere
yatra:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootyatra (अव्यय)
Formसम्बन्धबोधक अव्यय (relative adverb: where)
nemiḥrim
nemiḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootnemi (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (कर्ता), एकवचन
aśīryatabroke/decayed
aśīryata:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootśṝ (धातु)
Formलङ् (imperfect), प्रथमपुरुष, एकवचन, आत्मनेपद; कर्मणि/भावे (was broken/decayed)
naimisamNaimiṣa (place-name)
naimisam:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootnaimisa (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; स्थाननाम
tatthat
tat:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Roottad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; (naimisam) इति विशेष्येण सह
smṛtamwas called/known
smṛtam:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootsmṛ (धातु)
Formक्त (past passive participle), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; ‘called/remembered’
nāmnāby name
nāmnā:
Karaṇa (करण)
TypeNoun
Rootnāman (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया (करण), एकवचन
puṇyamholy/meritorious
puṇyam:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootpuṇya (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; (naimisam) इति विशेष्येण सह
sarvatraeverywhere
sarvatra:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootsarvatra (अव्यय)
Formअव्यय (adverb), सर्वदेशे (everywhere)
pūjitamworshipped/honored
pūjitam:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootpūj (धातु)
Formक्त (past passive participle), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; (naimisam) इति विशेष्येण सह

Sūta (narrator) describing the tīrtha-origin tradition to the sages

Primary Rasa: adbhuta

Secondary Rasa: shanta

S
Sudarśana Cakra
N
Naimiṣa (Naimiṣāraṇya)
S
Sages (ṛṣayaḥ)

FAQs

Indirectly: by sanctifying space through divine agency (the cakra’s movement), the verse points to a Purāṇic vision where the Supreme pervades and consecrates the world, making certain places especially conducive to inner realization.

No explicit technique is taught here; instead, it supports the Kurma Purana’s broader discipline by emphasizing tīrtha-sevā and residence in sacred places like Naimiṣa as favorable supports (anukūla-deśa) for japa, dhyāna, and yogic observance.

The verse is Vaishnava in imagery (Sudarśana-cakra), yet its tīrtha-theology aligns with the Kurma Purana’s synthesis: divine power sanctifies the same sacred geography revered across Shaiva and Vaishnava traditions, supporting a unified Purāṇic sacred landscape.